P-o drom Paramíća

Gerard Gartner
A cigány gyerek hét furfangos kérdése

Le rromane ćhavorresqe efta pućhimata

But berśa maj anglal Ŵuvel sas jekh terno ćhavo rromano, deśupanŴ e berśenqo. Vov bućhol sas J ùsto. Lesqi dej thaj lesqo dad mule sas thaj vov nivar ći phirda sas. Ći Ŵanel sas te baśavel niekh instrumènto, nivar ći beśel sas paśa jekh grast. Lesqe jakha sas bare thaj lenqi rang maśkar-o zeleno aj o bodlo.

Nas les kavera amala desar lesqi mùca so bu ćhol sas Drom aj jekh Ŵukorro. Baxtalo sas lença, ći mangelas khanć maj but le trajosθar... So trin sas ćorrorre sar sas vov kòrkorro, sar koka cikne Ŵukela so beśen p-el droma. Ćorrorre a palem baxtale, ke ći Ŵanen sas kaver and-o tràjo. Sa sas len, pala so Ŵanens as a ćaćimasθe vàŴe ći arakhla sas pesqi baxt, ni savo drom te lel anda pesqo Ŵivipe

Vov Ŵivel sas anda jekh cikno foro kaj pecisavel sas but bilaćhipe katar-el manuśa trujal les θe. Ćudimasqe, vi le Rroma irinen sas o dumo lesqe.

Vov Ŵanel sas kaj si rrom, kadǎ akharen sas les, « Rromaniśel » phenen sas lesqe... ama vov ći hatarel sas ni o barvalipe kadale vorbaqo, ni sosqe akharen sas les kadǎ le manuśa. Lesqo kher sas jekh luv kerdo kaśtença, lesqo suthan pherdo patrn ǎ, ćarǎ thaj phus, merel sas te kerel jekh jag śuke rrajença ratǎθe aj te beśel cerra pesqe duje amalença. Pal odova astarel sas len i lindra, thaj bistren sas sa le grìźe le děsesqe.

Jekh děs and-e januàra… Sas o ćhonùto opre and-o ćèri aj Ŵivdǎrel sas e dukh and-o ilo le Justesqo, sosqe and-e januàra oxto berś maj anglal mulo sas lesqo papu thaj vov atùnći aćhilo sas kòrkorro. Vov naśtin sas thaj ni mangel sas te bistrel les. Kana aven sas le ratǎ e januaraqe, thaj kana arakhel sas dosta kaśta, e jag thabǒl sas ìnke maj but vaxt desar aćaral...

Jekh děs, kuki januàra, avri telal-o iv so perel sas, and-o śil katar-e detharin, le gada kinge and-o paj thaj o perr bi manresqo, o Jùsto arakhlas nùmaj duj-trin rraja tatǎrimasqe ratǎθe, thaj lias te irinǒl anda pesqo luv, khindo, phare ileça, pherdo jaśin.

Kana areslo othe, ći nikalda pesqe kinge gada, mukhla pes te perel phujaθe thaj śirdias te rovel.

Lesqi mùca sas baxtali, ći hatǎrel sas lesqo pharimo aj dikhel sas les. Hatǎrdas palem so vareso naj miśto aj gelas te morel pes lesqe ćangenθe, thaj śirdias te baśel miau miau… O Justo rovel sas, but var vazdel sas pesqe jakha thaj dikhel katar-o vudar, khosla tate jasva thaj dias pes zor te bistrel pesqi bibaxt.

Vov hatǎrdas so sas lesqi mùca truśali, kamel sas paj te piel.

O Justo gelas avri. Gelas Ŵik-e xaing so sas paś-o luv. Phagla bare kotora pahoj. Sar khuvel sas o pahoj, geli lesqi godǐ e papusθe. Te phenes sarkaj sas Ŵivdo angla lesθe, kadǎ kerdilas sas lesqe godǎθe, thovel sas pesqo muj thaj pesqe vasta, sarkaj and-e detharin e jevendesqe.

O Drom ćarda cerra paj le pahojesθar. Pala kodo, dikhlas and-o jakha pesqe cikne xulajes thaj prastajas sigaθe karing-o luv, sarkaj mangel sas te mothovel e Justesqe vareso.

Thaj o Justo gelas pala laθe k-o luv.

Kana putardas o vudar te del andre, angla pesθe e glinda sikavel sas e Dromesqe.

Mangel sas te paśǒl la mucaθe, thaj Ŵal sas karing-e glinda. Jekhe foraθe, lesqo ilo lias te baśel but zorales, odolesqe so and-akia glinda, sas angla lesθe o muj thaj o kolin lesqe papusqo. Dikhǒl sas sarkaj sas othe, prezènto, pal-o imàźo le Dromesqo. Lesqe ćanga bilǒn sas and-e lokhi ućhalin. Devl!a, so laćho, sar dud, lesqo muj asal sas kovlorres.

O Jùsto hatǎrel sas vi dar vi loś, manglas te azbal, te ćuminel pesqe papus.

Pe akava momènto, o Drom ćhudilas lesqe phikesθe, dikhlas and-el jakha pesqe xulajes, Ŵi kaj hatǎrdas o gindo o maj sekrèto, o maj garaduno le Justesqo. E mùca baśel sas miau miau. Thaj cerra a cerra, kuko maćkano baśipen lias jekh aver intonàcia, sa tranformosàjlas. O Jùsto hatǎrdas pes but phares, sarkaj e phuv peli sas pra lesθe. Lias te Ŵivel avrial-o vaxt. Sar anda jekh suno.

Jekhe foraθe, o krlo le Dromesqo lias te aśundǒl sar o krlo le papusqo, thaj kako krlo phenel sas e Justesqe:

• Naśtin me te vorbiv tuqe direkt, thaj tu naśtin azbaves man vasteça. Tiro cikno Drom ka ovel maśkar amenθe dujenθe sar jekh lavnorro, jekh angyal. Isi man but cerra vaxt kaj śaj te beśav maśkar tumenθe. So si man, avilem te ulavav les tuça, sosqe Ŵanav kaj kamlǒl pes tuqe aźutimo. Śaj te pućhes man nùmaj efta pućhimàta. Te kadala pućhimata ka aven andar tiro ilo, tu śaj te keres jekh manglin anda tiro kolin thaj voj śaj ćaćardǒl. Te le phućhimàta ovna bi-interesesqo, tu ka aćhes maj dur kadǎ sar san, thaj naśtin te kerav khanć tuqe. Aśunav tut murro cikno Justo.

• Sar o ilo lesqo baśel sas zorales thaj izdrajas, o Jùsto mothovdas pesqo jèkhto pućhimo:

• Papu, phen manqe kon si le Rroma?

• Murro ćhavo, isi but berśa, murśa thaj Ŵuvla so nas len maj them, e kavera manuśa astarde sas lenqo fòro, jekh sumnal fòro, aj lenqo barvalimo, aj vi lenqo tràjo – kadala manuśa avile katar-e disǒrig khetane, Ŵanen sas kaj sas savorre jekh rat aj kaj vorbinen sas jekh ćhib. Von alosarde sar te Ŵiven. Sas le anglune Rroma.

• Me sem melaxno, kavera Rroma si but kale, kavera parne parnorre, phen manqe sosqe?

• Le berśença but butǎ paruvdile. Le Rroma ulavdile aj kerdile but diferente maśkar penθe, vi e ćhib lias te bisterdǒl katar but Ŵene. Jekh si e ćhib, no o bisterimo xal la. Phirde le Rroma but thema, le murśa maladile thaj line penqe Ŵuvlen katar kadala thema, kadǎ kerde vi le rromnǎ, line rromesqe murśen katar kadala thema kaj von phirde. Le familie maśkar Rromenθe si but phandle, no naśtin te phenas kaj le Rroma aděs si jekh rat jekhe rangaça.

• Atoska, papu, me ći sem ćaćo Rrom?

• Murro cikno Jùsto, naj o anav, naj e rang la morthǎqi, naj le gada aj le śeja, naj ni le tradìcie so keren le Rromes, si vareso maj xor, maj vasno, jekh ćhand traimasqo, le phare problème le traimasqe ma te dilǎren tiri godǐ aj tiro ilo khanćesqe. Te Ŵanes te les o tràjo kadǎ sar avel tuqe, te respektones le Devlesqo vast. Kadǎ but maśkar amenθe aćhile te oven Rroma thaj but kerdile gaŴe, ke xan xoli xurdimatenqe. Śaj jekh ma te dikhǒl rrom avrial e morthǎθar, e rangaθar, ama vov aćhol andral. Ake ćhave!a, vasno si te keres so kerdas o jèkhto Rrom: te alosares tiro tràjo sar xulaj. Tu ći bisterdan man thaj tiro ilo si ćaćes rromano.

Papu, phen manqe kaj si amaro thagar, te Ŵav te mangav lesθar te del man godǐ, te undǎrel man.

• Cikne!a, niekhe rromes naj les zor pra jekh kavresθe. Sarkon reprezentonel pes, pesqi cikni famìlia, te avilo les jekh familia. Naj ni thagar, ni presidènto, ni śerutno. Aśun so si: jekh Rrom hatǎrel savaxt barimo palal jekh baro baśalno, gilamno ja khelno, a pala jekh baro domb. Niekh naśtin te phenel amenqe so si te keras, no musaj savorre te Ŵanas kòrkorre so si maj laćhes te keras savorrenqe, si vasno te alosaras o drom o ćaćutno. Kadale bare xulajenθar, va, mangen te den amen godǐ, aj len naj len dòsta godǐ kòrkorre penqe.

• Kate Ŵan le Rroma, papu?

• Niekhe thanesθe. Von ći roden them, von roden jekh than kaj te arakhen miśtimo aj ćhandimo, te ovel len śaipen te Ŵiven sar von mangen. Von naśen katar-e nasul zor, katar-o bilaćhimo. Von kamen te arakhen pen maśkar penθe, naj vasno so anda savo them si von. E res lenqi naj te phiren. Butivar, Ŵi kana line drom le Rroma, but lenθar aćhile te phiren sosqe ći hatǎrde pen śukar le gaŴença, kaj kuśěn sas len aj naśaren sas len. Bute themenθe and-o Oriènto arakhes Rromen kaj ći phiren većeder de but śeliberśa. Thaj von alosarde te aćhen Rroma thaj Rroma ka meren.

• Papu, sosqe hatǎrav man sarkaj niekh ći mangel man, sarkaj ći sem khanć niekhesqe ?

• Kadi si tiri enìgma, murro ćhavo, te arakhes tiri baxt. Tu san jekh laćho ćhavo, Justo. Ma te Ŵal tiri godǐ nùmaj tuθe, dikh cerra vi le kavere Rromen. De tut godǐ śukar sa kadala vòrbe so phenav tuqe thaj si hatǎres tut maj vasno le kaverenqe. Naśtin te phandes relàcia le kaverença kana tu dikhes sadaj tut.

• Papu, rrugiv tut, mothov manqe savo drom te lav? Voj si murri manglin.

• Justo, butivar le manuśa so vorbinen le Rromenqe ći prinŴaren len śukar. Phendem tuqe naj o gad, naj le tradìcie so astaren, naj e muzika so aśunen kaj keren lenqi originalitèta. Le Rroma hatǎren barimo palal godova so ći train sar le kavera manuśa, thaj odolesqe mothoven kadava barimo. Kaj te ovel melaxno ja parno, baro ja cikno, sarsavi te ovel lesqi morthi, o Rrom sa so isi les, transformil les thaj del les avri ćaće ileça and-o ‘gi la naturaqo. Justo, tu kames kaj te mothovav tuqe o laćho drom te les? De vast le Rromen, aźutin len kaj te mothoven so si len and-o ‘gi. No de tut godǐ śukar. Te sas kadi e manglin so tu ćaće ileça manges, astar les zorales anda tiro ilo kaj te ćaćardǒl, kana te keres jekh xev angla tiro luv. E kastesqi rovli, so sas man anda murro tràjo, astardan la sar tire duj jakha, Ŵanav kada. Ćhiv la akana anda kadi xev. Jekh děs, o kaśt laqo si te kerdǒl palem dova rukh so sàsa. Si te mekel zelena patrnǎ palem. Telal le patrnǎ kadale rukhesqe, si te kidinǒn Rroma katar sa le thana, murśa thaj Ŵuvla so keren buti te kerdǒn domba. Lença tu si te les drom te mothoves le kaverenqe kon si ćaćes le Rroma. Tiro drom, kava si. But baxt tuqe, Justo. Tiro phuro papu dikhel pra tuθe.

Kana irisalo pesqe godǎθe, o Justo sas beśto phujaθe. Lesqo papu naśadilas sas sar e jag jekhe momelǎqi. E rǎt mekel sas pesqo than le disǒmasqe, o Drom baśel sas miau miau. Sar anglal, vov morel sas pes pesqe amalesqe vastenθe. Avri ći perel sas maj iv. Jekh laćhi kaśtesqi jag dudǎrel sas thaj tatǎrel sas o cikno luv le Justesqo. O kolin pherdo naisikani śuk, trin děs thaj tri ratǎ, o Justo dias pes godǐ śukar. O śtàrto děs alosardas so te kerel. Disǒmaça o kham, ćhudas e rovli and-e phuv. Pala godova, gelas khere thaj astardas les jekh lìndra but phari.

Ći Ŵanǒl pes sode vaxt gelas kadi lìndra.

Jekh laćhi detharin, vov uśtǐlas. Rodias e Dromes jakhençar.

P-o than kaj sovel sas savaxt o amal lesqo, sas jekh aver Drom kerdino kaśtesθar, thaj angla lesθe kana phiravel sas e fejastrin, dikhlas jekh baro rukh luluděnçar. Telal akava rukh, sas kidine but Rroma. But lenθar keren sas skulptùre, le kavera keren sas piktùre, khelen sas, baśalen sas muzika, drabaren sas poèzie, thaj but kavera siklǒn sas avera dombimàta.

Le Justesqe nas maj vasno aba o vaxt so nakhel sas. Sa sas lesqe anglal kaj te ovel baxtalo.

Arakhlas sas pesqi baxt. Kadi sas e res and-o Ŵivipe lesqo, kada sar kana kerdǎs sas i manglin anda pesqo ilo.

Kate te Ŵal sas, kerel sas le Rromen te hatǎren pen maj śukar maśkar penθe thaj le kavrença. Le bare xulaja e dombimatenqe, a le bare k-el kavera meterśuge, savorre pinŴaren sas les akana.

Lesqe kava sas o laćho drom. Thaj sas ćaćimasθe baxtalo save thanesθe kaj vov phirdas. Sa so mothovdem tumenqe pecisajlo “isi but berś”.... A jekh Sinto phenel : “Hi kava schon raha…”, a jekh Lovàri : “Sas kodo demult…” thaj jekh Kalorro: “Acayó sinelaba de buté chiró”...

desar aćaral = méginkább

rraja = ágak

luv = zsúpfedelű házikó

jaśin = bánat, szomorúság

sarkaj = ahogy, amit

paśǒl = közeledik

prezènto = jelen

imàźa = kép

ućhalin = árnyék

momènto = pillanat

sekrèto = titok

maćkano = macskás

inbtonàcia = hanglejtés

transformosàjlas = megváltozott

vaxt = idő

lavnorro = kishírnök, angyal

manglin = kívánság

ćaćardǒl = megvalósul

disǒrig = kelet

rat = vér; itt nemzetség

melaxno = barna

parno parnorro = teljesen fehér

verver = különböző

dikhǒl = látszik

undǎrel = tanácsol

reprezentuil = képvisel

prezidènto = elnök

śerutno = főnök

khelno = táncos

domb = művész

ćhandimo = béke (= pàća)

nasul zor = erőszak, durvaság

res = cél

Oriènto = Kelet

ći … vekheder = nem/nincs tovább

śeliberś = (év)század

vasno = fontos

relàcia = összefüggés

originaliteta = különösség, eredetiség

transformuil = cserél

rukh = fa (= kopàći)

phujaθe = a földön

disǒpe = hajnal

dudǎrel = ragyog, fénylik

naisikani śuk = hálaadás

piktùra = festmény/kép

skulptùra = szobor

dombipe = művészet

meśterśùga = mesterség

Képünk illusztráció

Fotó: Németh Dániel