Pe dromutne droma Pale palpale serojipe



O Helios Gómez lel kotor and-o terno thaj butbutǎqo espanikano dombikano nevikanipen kotar-o berœa 30, zorale influencaça p-i plàstika, p-i literatùra vi p-o siklipen, sas but pinŴardilo politikano æiterno and-o trujalimàta e maœkarthemutne zervikane rigaqe. Sas naœlǎrdo thaj gelo and-i tèmica and-e Frankosqo vaxt jekh baro kotor pesqe Ŵivipnasqo thaj, maj palal-o astaripen, pal-o b. 1939 b., lesqi buti thaj lesqo alav sas barbut bisterde. But zabades arakhlile lesqe butǎ, maj anglal and-i avlin e pikturaqi thaj maj palal and-i literatùra, thaj cèrra a cèrra œaj te arakhel palem o Helios Gómez pesqo æaæo than and-i historia e Evropaqe dombimasqi, na sadaj sar grafìsta a vi sar literaturaqo manuœ. Akate si te mothovas maj anglal pala lesqi buti lekhavdi, odolesqe si maj palal arakhlile. Na but Ŵene Ŵanen so lekhavdǎ zumavimàta, poèzie thaj jekh romàno so nas avridino. But lenθar sas lekhavde and-i tèmica, kaj sas les xakaj te drabarel and-i bibliotèka jekh òra k-o dives thaj kaj butivar lile lesθar o cèrra lil thaj lesqe nabut lekhavimasqe labne, kaj te na lekhel.


E Heliosesqe zumavimàta

Lekhavdǎs jekh „Història e Rromenqi”, savi si vi godǎqi aj vi kulturaqi bàza anda lesqi poèzia. Sar ka dikhas maj palal, na kamèlas te kiderel æaæes a maj but kerlas buti and-i simbòlika, anda jekh alegòria savi vakǎrèlas pal-o vaxt e Frankosqo.

Odolesqe so i rromani nàcia na œundǒl and-e historiaqe purane lila, Ŵikana lekhavdǒl pe pala lenθe and-o XIV œeliberœ amare eraqo, o Helios ròdel Ŵantripen katar-i nakhli vràma kaj te arakhel than e Rromenqe and-i Història e Paœutne Disǒrigaqi. PinŴarel i literatùra kotar-o romanticìsmo vaœ-o egzotìko, pinŴarel o pustika pal-o phirde droma p-i Espània thaj lenqe mothovimàta pal-o rromane zakònura, thaj vi i història e Rromenqi, sar lekhavde la e Ŵantre ghaŴe andar-o filogikane rodlǎrimàta. PinŴarel vi e rromane lavustika so kerde but gaŴe and-e XVIII-tone œeliberœesqo agor. Xàlas xoli thaj pukavèlas kana on dikhènas thaj lekhavènas vaœ-o Rroma fèri sar manuœa palpalde, avriæhudine, æorre andar-i posiki thaj vi andar-i godi, sar kerènas but manuœa, save lekhavde vaœ-i Espània thaj laqe Rroma, maj anglal o George Borrow (o Manual Azafia rinæhibardǎs lesqe pustika p-i æhib spanikani) thaj pala lesθe o Walter Starkie, autòri e pustikaqo „The Zincali”.Katar lenqi idèa so o Rroma si jekh garaduni sel (nàcia), mesti katar-o dotǎrimàta thaj musajmàta, bibokhali pal-o love, putarde ilesqi thaj but khetani, savi avel andar jekh purani sel, o Helios Gómez kerdǎs konstrùkcia nevi, avere Representaciaça, sar jekh dostipen bi xolǎqo thaj bi thamǎqo, barvale kulturaça thaj siklo, kaj te del pes godi sar alegòria p-e Andalusiaqi sel, p-i republikani Espània thaj p-i mestǎrdi godǎ. Nas o angluno manuœ so kerdǎs alegòria Rromenθar pe maj buxli tèma, ama ov sas o angluno Rrom te labǎrel akaja tasvir. PinŴarèlas i pagerdilèkta e Espaniaqe Rromenqi thaj kerdǎs cikne xromisarde lavustika kaj æhivèlas anavnǎ thaj vakerde fràze, kidime pesqe rromane amalenθar. Labǎrdǎs akaja leksìka anda lesqe poèzie thaj mukhlǎs mothovimàta and-akaja æhib.

Lesqe zumavimàta, andareça thaj ulavde and-e œeraja, kideren 130 patrinǎ, sa khetane lekhimàta vasteça thaj maœinaça. And-o aver zumavimàta, biande œaj pakǎl pes kaj te del bàza pesqe neve plastikone stilosqe, thàvdel katar-o surrealismo kaj te sikavel les sar godǎqo thaj ekspresiaqo æhand, biulavdǒver andar-i rromani natùra thaj andar-i rromani zor kreaciaqi. Mukhlǎs vi jekh rodlǎripen pal-o flamènko, odolesqe so kerdǎs sas rodipen vaœ-i tèma. Labǎrel pesqo buxlo Ŵenutno Ŵanipen vaœ-o rromane gilǎ thaj vaœ-o rromano khelipen, sar pesqo Ŵanipen pal-o surrealismo. O Helios Gómez na ròdel historikano æaæipen, Ŵanel so i rromani nàcia avel andar-i India no ov na phirel pe akaja Ŵantrikani lìnia, lesqe si maj vasno te del and-i paramìæi Exiptosqi, odolesqe so i zor e faraonenqi thaj i bibaxt e Exiptosqi and-o œeliberœa den les jekh maj zorali argumentàcia kaj te sikavel sa o doœa thaj bezexa so kerel o Primo de Rivera pesqe diktaturaça thaj pala lesθe o Frànko, desar i linia e Indiaqi. I paramìæi e Exiptosqi pe aver rig del les œajutnipen te phandel i historia e xristanismoça thaj te arakhel paralèle and-i història e Espaniaqi. Akava dikhipen arakhlǒl vi and-i poèzia, so si te drabarel pes sar alegòria thaj na sar æaæutni referènca.


Poèzie

Pesqe poèzie lekhavdǎs maj but ma œkar o bb. 1942 thaj 1956, maj but desar œel poème: historikane, kamipnasqere, sunenqere, Ŵenutne, sociàlo, erotikane, paramiæenqere, kaj kidel anda trin literaturaqe corpus, kerde vaœ-i publikàcia: „Credo dei Sur, Sonètura thaj Satara” (1946), „Otros Poemas” thaj „Erika”, jekh tèksto kaj laæhardǎs nevesθar pe avera Iilenθe maœkar-o b. 1954 aj 1956 b.) thaj agore duj pustikorra (lekhavde andar-o 1948 b.). Aæhon bi rendosqo anda jekh tèka „Poesias/notas” kaj si biœ poèzie aj avera kotora, nesave and-i relàcia lesqe maj barikane projektoça „Erika”.

Del æaæipen palem pe pesqi buti, kana siklǒl thaj federǎrel pesqo Ŵantripen andar-i leksikològia thaj i etimològia, andar-i poèzia thaj i mètrika aj vi andar but aver Ŵantrimàta.

Barvalǎrel pesqe serimàta thaj drabarimàta, na œindoj kotar-i cenzùra (rokhipen e drabavimasqo), e klasikonçar sar o Góngora aj o Lope de Vega, e poetençar andar-i generàcia e b. 27 sar o Altolaguirre, o García Lorca, o Alberti, o Gerardo Diego thaj e avrikane autorìnçar sar o Whitman, o Rimbaud, o Baudelaire, o Maiakovski, o francikane surrealiste, maœkar lenθe e nevederençar sar o Jacques Prévert. Pe bibaxt naœti te areslǎs Ŵi k-i nevikani literatùra e Espaniaqi, ni andar-i tèmica, ni pal-o mestǎripen. Angla so te merel, sas les œànca te pinŴarel domben kotar-i nevi maœkarmerimatenqi generàcia, poeten, novelisten, esaisten, æiternen, maj but prdal-o kurkutne Revista de actualidades, arte y letras thaj Destino, thaj o doæhonutno Ateneo, save sikaven lesqe jekh aver sundal thaj jekh aver dostipen, but dur lesqe ideenθar thaj ekperiencenθar.

Lesqe poèzie keren sar rodimatenqo thaj Ŵanimatenqo laboratòrio, kaj zumavel verver literaturaqe droma. But ververipen arakhlǒl anda elsqe butǎ: tradicionàlo æhand, griŸaça vaœ-i mètrika sar sonètura thaj klasìko satara, vazdime lèksika, prasavno klasicìsmo (satìra), epìka thaj lirìka, retorìka pal-i analògia thaj antitèza, realismo pal-i tèma somkhetani andar-i politìka thaj jekhe politikano-socialone andereça; arakhlǒn vi àkcie kotar-o mistikano estìlo kerde vaœ-o konkùrso poezenqo and-i tèmica; zumavdǎs te phagel pesqo estllo kaj te kerel poèzie vaœ-o eksistencialismo thaj intimismo.


I uæi/lùngo poèzia-mothovipen „Erika”, anavǎrdi „Poèzia kotar-i æingar thaj o suno» thaj „Gili kotar-o kamipen thaj i æingar” si jekh manuskrìto æitredino savo, sar „Credo dei Sur», pakǎl agirdino thaj zumavdǎs te del les avri. Sar and-o „Pacheco”, æhuvel paœpaœe i somkhetani baxt thaj i Ŵenutni baxt, thaj plus akana lel sar bàza pesqi eksperiènca andar-i URSS, kaj phirdǎs te dikhel i komunistikani pràktika.Ov nakhavdǎs vi jekh but phari periòda, kana pharrilo zuralo mamuipen maœkar lesqi Ŵuvli, so sas vi mamuipen maœkar lesqo antidogmantismo thaj laqo kandipe e partiaqe, kaj sas but dini oj e partiaqe liniaqe, vi e kontrarevolucialone burokratismosqe, Ŵikaj sas ligǎrdo Ŵi k-o dukhamno ulavipen. 0 Ŵuvlikano Ŵeno œaj te ovel lesqi amalin, komunista andar-i Germània, i Irene Weber thaj laqi història vi œaj te ovel æaæes andar lenqo kamipen. PinŴardile sas e Berlinosθe and-o 1929 b., somŴivde and-i Espània thaj nakhle khetane poæorǎl i francikani granìca and-o 1932 b. karing-i URSS. Maj anglal, o titulo lesqe Berlinosqe lilorresqo „Dias de ira”, vaœ-o teròri tel-o thagaripen thaj i diktatùra so dikǎrdǎs o Primo de Rivera and-i Espània (alùzia e latinikane vorbaqe dies irae), kaj seravel and-i „Erika”, garavèlas, ambùrim, jekh polisemìa laqe gudle anaveça „Ira”. Ira vi si jekh anav so arakhlǒl butivar and-o poèzie e pustikaqe „Erika”.

O Helios Gómez si xor andra pesθe libertàrio, madikh so, sar avera domba thaj sikle, gelo karing-i komunistikani pàrtia, pe vràma, kaj savorre pakǎnas so akaja pàrtia sas i maj laæhi vaœ-o sociàlo paruvipen.

Lesqo amalipen e grupença kaj sas mamuj-o raipen and-i Espània thaj maj but and-i Katalùnia sikavel i tra œavni æingar maœkar-i disidència and-o komunismo thaj i oficiàlo komunistikani pàrtia. Ov pinŴarèlas i URSS, them kaj Ŵivdǎs, thaj pinŴarèlas vi o mumuipen kana musaj manuœ te citǎrel pesqi opìnia andar-o musaìpen te marel pes mamuj-i borgezìa. And-o 1928 b. Ŵivdǎs othe duj æhona, palal so astardǎs amalipen Amsterdamesqe marksistikane dombença. Lesqo kritìko divàno mamuj-i diktatùra sikavdǎs pes andar lesqi pozìcia sar anarkista, no e Belgiaqo autòri Max Deauville lias la pe pesqo anav kana sikavdili i publikàcia „Dias de Ira”. I dùjto var kaj gelo, dromarèlas aba sar somdasno k-o Partido Comunista Español, kaj kerdilo sas somŴeno kana sas avriæhudino andar-i Federació Comunista Catalana-Balear, mamujali e Moskvaqe. Kerdǎs buti sar maketista thaj Ÿurnalosqo æiterno and-e komunistikane periodìke (L'Hora thaj La Batalia, kotar-i F.C.C.B. thaj 0 B.O.C., and-o 1930 b., and-i Katalùnia; thaj pal-o Ÿurnàlo kotar-o P.C.E. and-o Madrid, Mundo Obrero andar-o 1931 b.), sas but akjtìvo Ŵikana æhindili lesqi buti kana sas phandavdo thaj gelo and-i tèmica and-o Maj 1932-tone b/θe. Nais e akcienqe kaj kerdǎs lesqo amal o Holandèzo Peter Alma, savo aŸutisardǎs les te iklǒl e themesθar, sas mestǎrdo tel pakǎpen thaj akhardǎs les oficial o V.O.K.S. sar representàcia Espaniaqi and-o Maœkarthemutno Kongrèso e Proletarone Dombenqo and-o Leningràdo.

UŴardǎs and-i Bruksèla katar-o Baredivaj Ŵik-i Oktòbra i avtorizàcia pal-o drom, savi aresli lesqe and-i tàmna e 19 32qi. Beœlo and-i U.R.S.S. Ŵi k-i Februàra 1934-qi, and-i Moskva thaj Leningràdo thaj kerdǎs buti organizaciençar, save pinŴaravènas o sovietikane kerimàta e avrutnenqe save avènas te dikhen i URSS. Kana ov beœèlas othe, maœkar- o bb. 1932 aj 1934, aresle katar-o Komintern neve ideològie, save anènas o dombikano realismo thaj rokhènas o dombipen, and-i fòrma lesqi sar sas vazdime Ŵi okona. Durilo katar-i oficiàlo estètika thaj gelo pal-o grafikano dombipen, kaj ìnke sas Ŵivdi i kreativitèta.

Palal jekh berœ thaj paœ, sar dikhǒl, lesqi opozìcia tradias les te naœel kòrkorro thaj sigǎrimaça, thaj mukhlǎs maj anglal e Ŵuvlǎ, savǎ kamèlas thaj œel æitrimàta. Kana irindǎs k-i Barcelòna, and-o sungalo nilaj 1934qo, ov kòrkorro kerdǎs pesqe avtocenzùra.

A nd-o berœa 30-35, o droma kaj kerènas manuœa, save fajòlas lenqe i U.R.S.S. sas vasne labne vaœ-i sovietikani reklàma thaj o Helios Gómez lèlas kotor and-i maœkarthemutni inteligència progreslsta, savi avèlas te dikhel o them. Lesqe tèkstura and-e Kataluniaqe republikane mèdie kerènas difùsia pal-o sovietikane eksperiènce so sas anda jekh zoralo mamipen e ratǒrigutne kapitalismoqe bibaxtagoreça. Lel bàza and-i komparàcia maœkar-e themesqi situàcia anglal thaj palal i revolùcia, kaj del sa o negatìvo àkcie pal-o nakhlo vaxt, thaj i nevi sistèma savi mandavel akanutnipen, progrèso thaj baxt savorrenqe. I æingar thaj o phagipen ondile trin berœ maj palal, and-o b. 1937, kana and-i Espania i komunistikano partìa æhudel avri e anarkisten thaj e libertarien.

I dukhamni història e „Erikaqi” arakhel drom avri prdal jekh tragìko kerkipen, mothovdo anda an da jekh bari zor thaj œukaripen – madikh so jekh baro kotor aæhol amenqe bipinŴardo, sar i epìka and-i Anglia thaj e protagonistaqe aktivimàta odothe.


Nanaj but ber œ so e Helios Gomezesqe lekhavdimàta arakhlile thaj si avridine and-i pustik „Poèzie kotar-i æingar thaj o suno 1942-1956” thaj æaæimasθe miœto ovèla te iklǒl rinæhibǎrimàta anda but but æhibǎ e Evropaqe, kaj te pinŴaren akaja literatùra so maj but manuœa.


I „Capilla gitana” – rromani khangerǒrri sar manifèsto

I khangerǒrri so makhlǎs o Helios Gómez and-o phandlipen e Barcelonaqo sikavel e Ŵuvlǎ pal-i proletàro ikonogràfia: tromani, zorali, patǐvali amalin thaj daj. Anda lesqe æitrimàta, tuœaça, kerde maœkar-o bb. 1929 thaj 1939, i Ŵuvli sikavel pes pesqe æhavença, mangindoj manro, dukhaven la o Ŵungalimàta andar-o œingale thaj o xelade. Si i dukhavdi daj kotar-i dasikani simbològia, no niklǒl akate anda jekh civìlo proletàrio madòna, viktìma tel-o bòmbe and-o cìklo „Horrores de la Guerra” thaj i piktùra „Evacuación y heroína”, sar and-i revolucionàri ikonogràfia, kaj marel pes and-o barbaripen pesqe amalença, murœençar, œastrinaça and-o vast thaj jagaça and-i jakh. I Aida Lafuente, but vasni Ŵuvli and-e Asturienqi revolùcia, manuœarel i „Revolùcia sikavindoj o drom e æorrorrenqe”.

And-o maœkar e khangerǒrraqo, e „Milaqi Maxari (Daj e Devlesqi)”, savi ligǎrel o serben, sìmbolo e forosqo kaj brakhel, miazol p-i „Kali Maxari” andar lesqe poèzie. Si kalǒrri and-o muj odolesqe so si rromani Ŵuvli (o Helios Gómez Ŵal ìnke pal-o stereotìpo so o Rroma musaj te oven „kale” – vi æaæimasθe, and-i Espània, akhardǒn „Kalé”) thaj si vi devli-daj e purani kosmològia (maj anglal andar-i dasikani relìgia). Si i Isis-Maria, phervalipnasqi devli savi biandǎs pesqe æhaves, e Horuses, bi te ovel suti murœeça. O rromano æhavo kaj æitrel, and-i relàcia e Horuseça and-e Isisaqi angali, æhavorro faraòno thaj Exiptaqo devel, si lesqo jekhorro æhavo, o Gabriel, biando and-o 1943 b. E æhavorresqi daj muli and-o b.1946 (te jertil la o Del) thaj o artìsta sadaj jekh berœ Ŵivdǎs pesqe æhavorreça, odolesqe so maœkar avera rokhimàta aj telavimàta, o phandlipe peravdǎs les katar-o dadipen thaj durǎrdǎs les e æhavorresθar, so sas e poetasqe jekh but kerki dukh. O anav Gabriel, so sas o anav e maxare dadesqo e Sevillaqeresqo, si e poetasqo dùjto anav, savo sas siklo te labǎrel sar xoxavno (ja dombikano) anav, kana kerèlas buti sar grafista pal-i publicitèta vi te garavel pes; akale anaveça anavǎrdas vi e Seviliaqe heros anda pesqo romàno.

K-i „Capilla Gitana”, p aruvdǎs e Antonio Maæhinesqi gili „Angelitos Negros”, vaœ-e barabaripnasqi idèa: and-o lesqo æitripen, o rromane baœalne si kalorre lavne e devlikane thagaripnasθar, odolesqe so si len jekh æoxanorro thaj lenqe garavdune pràktike paœanen len k-e devlesqe sfère thaj odolesθar si on pozitìvo maœkarne maœkar-o sundal thaj o Devel:


Æiteme!a biando mire phuvǎθe,

E avrikane vurcaça

Æiterne!a, tu savo Ŵas pal-o drom

Kaj phirde but phure korre æiterne

Madikh so i Maxari si parni

Æ itre manqe kale lavnorren

So vi on resen Ŵi k-o devel

Sa o la æhe kalorre,

Æiterne!a , te æitres kamipnaça.

Sosqe prastaves lenqi rang?

Te Ŵanes so and-o devel opre

Vi len kamel len o Devel.

Æiterne!a, kaj æitres maxaren aj khera

Te si tut ogi and-o trùpo,

Sosqe kana æiterdǎn

Bisterdan e kalorren?

Savaxt kana makhes khangerǎ

Æ itres sukare lavnen,

Àmi nivar na des godi

Te æitres jekh kalo lavnorro.


O lavne den les drom te marel godi p -o niraœ. Kana na gilaben, si odolesθar so naj len laæhe nevimàta pal-o ogi, sar and-o „Casida del lanto”, poèzia tar-o García Lorca, so o artìsta inkerel vastlekhadi angarneça – avrial e phandlimasθar, sa o manuœ sadaj roven thaj i dukh si kadi bari so xal vi e devlikane lavnen – vaj and-o satara kaj lekhavel e mudarde poetasqe patǐvaqe.


O nazismo, o frankismo, o maripen thaj bimanuœikane dukha

O estarde, save mangen te oven jertime and-i „capilla gitana”, si alegòria aj ilustràcia e œerajesqi C andar-e Helioesqei „Historia de los Gitanos” – o „Rromano martirològio”, kaj lipardǒl e Rromenqo samudaripen and-i història – lesqi Ŵenutni història, so kerdǎs pesqe ov vaœ-i simbòlika: tel-o Horemheb and-i æirlatuni Exipta, tel-o Timur Lang, tel-o baro raœaj o Cardenal Cisneros, tel-o Hitler. Paralel, o æitripen andar-o b. 1948, o „Rromano Martirògio-Belsen” thaj lesqi poèzia „Belsen”, sikaven o Samudaripen e Rromenqo and-o dùjto maripen, and-i Euròpa savi paœlili sas sar mati lubni tel-i kher e Hitlerosqi. Deportuime and-o Auschwitz, and-i Treblinka, and-o Oranienburg, and-o Bergen-Belsen thaj but aver thana, opretele 600.000 Rroma sas mudarde pe akala thana vaj mule katar-o bimanuœikane somtruimàta (kondìcie) kaj sasdine pe lenθe. And-o Bergen-Belsen, putardo and-o b. 1943 pe 20 kilomètre and-o nòrdo kotar-o Hanover, kaj aresle Ŵi 75.000 estarde, mule mìe aj mìe Rroma. Kana o anglikane xelade aresle othe and-o 1945 b. arakhle 13.000 laœa mudarde andar-o tifus.

O æitripen e „Capilla”/qo thaj verver poèzie e Helmiosesqe labǎren i evangelikani retòrika te pukaven o mudarimàta kaj kerdǎs i khetani zor e katolikenqi thaj e khangerǎqi: pal-o o maripen, i dukh vi maj dur buxlǒl p-e Evropaqi mesmerig, and-i Espania, thaj o estarde kotar-o Franco pheren o tèmice. O phandlipen „Modelo”, kaj sas oxto berœ o Helios Gómez, sas i palutni sàla angl-o mudaripen bute estardenqe. Maœkar-i Febrùara 1939qi thaj i Novèmbra 1955, sas odothe mudarde 1618 estarde. O nabasando æorro xabe thaj o kidipen bute Ŵenenqo, save sas te beœen anda jekh tikno than khetane, anènas „naturàlo” meripe – so œaj akhardǒl pes „indirèkto mudaripen”, plus odola kaj sas æhinde ja tasavde sastrnençar k-o krlo, sar kerèlas o Frànko. Musaj te phenas so i „Capilla Gitana” sas and-o paœipen e salaqo, kaj o estarde nakhlènas o palutno dives ja i palutni rat angla penqo mudaripen thaj odothe o Helios arakhlǎs but inspiràcia te marel pes mamuj-o bangipen e diktaturaqo.


I representàcia e manu œenqi, save mangen jertisaripen, si jekh alegòria e purgatoresqi so ande sas o Frànko thaj lesqe Ŵene p-e Espaniaqi phuv. Sikavel i relàcia maœkar-o dukha e estarde Rromenqe/espanikane thaj e dasikane religiaqi dukh. Thaj si tokam akaja æitardi situàcia, savi si te ovel dikhli sar subversìvo katar-o bare raja, thaj sas te anel censùra opr-o Helios Gómez. O gaŴe avile te makhen o telutno dopaœ e murœenqo kaj te na dikhlǒn e kanrale sirma.

Akava representatìvo vakeripen si barabar e Heliosesqe poeziençar thaj naœti te ulavdǒl lenθar ; ov paruvel pes and-o putardo politikano pukavipen pal-e Ŵuklane raja diktatòrǎ, and-o jekhto than pal-o T.E. (vaj „Tirano de España”), usurpatòri doœalo vaœ-o dilipen so kerdilo mamuj-e Espaniaqi sel. Pukavel vi i hitlerikani Germània thaj e demokratikane europaqe thema, save aŸutisarde e Frankos thaj so lenqo nevokolonialismo aŸutisardǎs les maj dur vi pal-e Espaniaqo maripen: i xoxavni Ànglia na kamlǎs te lel kotor, irindoj o dumo e manuœenqe dukhenθar, madikh so lèlas kotor maj dur and-e Andaluciaqe mìne kaj te lel barvalimàta, thaj i Frància, savi Ŵuklane hipokriziaça estardǎs, phandlǎs, mardǎs thaj dias palpale e naœutnen and-e Frankosqe girǎ. Sar e Heliosesqe lekhavimàta, vi i „Capilla gitana” akharel o nàcie te kidinǒn mamuj i Ratǒrig thaj laqi uœtavni politika.


O Helios Gómez pakǎl so i rromani nàcia, anda pesqi speciàlo relàcia e naturaça, si la jekh sublimo ròla thaj œaj te agordas akaja prezentàcia lesqe politikane sundalesqi liparindoj duj kotora andar lesqi pròza:

Khonik maj feder desar o phirutne Rroma na xakǎrde so i Natùra si œ ukar. Lenqo dombikano xakǎripen buxlǎrdǎs pes butivar angl-e Devlesqe œukarimata aj sumnalimàta, angl-o baripen e plajenqo thaj e derǎvìnqo; phirindoj pe phuvǎ thaj maœkar-o lenǎ, and-o veœ, loœale dolinençar, angl-o rangvale umalǎ, o sungale koncertença e luludenqerençar, save buxlǒn maœkar-o baxtalo barvalipen thaj baœalipen e melodienqo; dikhindoj o bare perspektìve armoniozone linienqe, xasarde and-o horizòntǎ bi agoresqo, save na pinŴarebn aver grànice sadaj o dud thaj i baxt [...) Àma, aŴikaj baro te ovel o materiàlo œukaripen e Naturaqo, o ogǎlo sundal kotar-o sune, savaxt si te ovel maj buxlikano [...] Akala œukarimàta, save si maj dur prdal-o æaæimàta, beœen and-o abstràkto thaj o abtràkto beœel and-o telkonsciènto, kaj sikavel pes pe sune. [Sadaj o rromano domb] si les æaæimasθe kreativitèta, so lel ov andar-o estetìko phunda e sunenqe [...] O Rrom kerel katar-o dombipen jekh religia, kaj rrugisarel mistikanes, thaj sar domb ov maœkarel o sasundalutno thaj o cikno, maœkar-o reàlo thaj o abstràkto, maœkar-o sarkondivesutno bilondo æaæipen thaj e sunenqi magia: phrajel maj opral e pasienθar, e æorrovane interesenθar, e sensualone loœenθar thaj akala godǎθar, savi si tang, œuki, œudri, kidime pe pesθe thaj pherdi katar-i Ŵung so thàvdel andar-o fòndo thaj i fòrma e telutne Ŵivipnasqe, anda jekh sundal kaj thagaren i lògila thaj o rend. Si ov, kon tradel e manuœen prdal o banàlo Ŵi k-o uæe phuvǎ kaj œaj te len ogi maj uŸes, kaj œaj te pheren pen jalo nem thaj œirden te oven maj ogǎle Ŵene, aj te mestǒn cèrra e truposθar, kaj barǒl thaj Ŵamavdǒl baxtales andr-amenθ e o isipen kaj naj les isipen [la existencia inexistente - nirvana], savaxt an-i æingar mamuj-o matariàlo thaj thulikano Ŵivipen e sundalesqo, jekh isipen so lesqo maj baro œukaripen arakhlǒl sadaj and-o surrealismo, æaæi thaj jekhorri bàza e œukaripnasqi thaj e rromane dombipnasqi.”

Carlos Munoz-Niete

Barcelona






Helios Gómez







Reprodukció: Helios Gómez Alapítvány