Dromengo rakhadyimo Vorbipe

„Engedelmo mangav, te khelav vareso”
Snétberger Ferenc

Andej Europa akanak voj si o leg maj pinzhardo dzhessesko khelitori andaj Ungrothem. Akanak nachilo panzhvardesh bershengo. Februari 23. si lesko rakhadyimasko dyes, anda kado koncerto das. Le koncertosko anav kodi sas: Le dzhessduovesko arto. Le manusha, kon avri gele, thaj shunde les, bares vojake sasle, bares losshajle. Kaverdyes, pala kodo, kaj amenca vorbilas, pale pe jekh soloturnevo zhalas. Po marciushesko 3. dyes ande le Artongi Dyiz (Művészetek Palotája) das jekh klassikana muzikako koncerto, ande soste kheldas le manushenge vi e Empathy anaveski dyili, savi voj iskirisardas. Kadi dyili anda kodi iskirisardas, hoj le manusha te na bistren o roma holokausto, pe kodolesko serojimo iskirisardas la.

Pej Muzikaki Akademia, kaj koncerto kerdan, kothe tyiri tema o duovo sas. Tehara, thaj pala kodo zhas ando them pel maj bute thaneste. Vi kothe kado avla tyo programo?

O turnévo kaver avla. Ando solovo khelav, korkoro, thaj chi avla pasha mande khonyik kaver, feri muri bashadyi, muro gitari. Kade sikilem te kerav, hoj mure dyila bashavav - kadal butzhene chi pinzharen kathe, ando Ungrothem. Kotora pala muro disko, so me kerdem, thaj me iskirisardem. Sile mashkar lende vi maj dulmutane, vi maj néve, kadalen shuvav kethane, kade avla o programo.

Sar hatyares, misto sas tyo koncerto aratyi?

Bares lasho sas. Kamav pej Muzikaki Akademia te khelav, kodi chaches bari butyi. Pherdo sas manushenca. Bares losshajle mange.

Kodole shove zhenenca, kasa kheldan kethane po podiumo, sakana kethane san lenca?

Kade, sar aratyi, anglunovar kheldam kethane. Mashkar lende jekh-jekhesa aba kheldem, de kade, sar aratyi, hoj shovzhene sa kethane, kade inke na. Zhanes, hoj sima ekh triovo: O Arild Andersen (gordono) thaj o Paolo Vinaccia (dobo, konga). Le Davidesa (David Friedman – vibrafono) ando duovo kheldem, le Markusesa (Marcus Stockhausen – trombita) na dulmut kerasas ekh disko, so shaj aba pala o milaj vi shaj kinen le manusha. Le Dhaferosa (Dhafer Youssef – arabicko lanto, gilya) aba duvar simas po Ungrothem, pej Muzikaki Akademia. Thaj le Dés Lacivosa…

Pala o Dhafer Youssef lavma godyate: bares fajasma po koncerto, hoj sosko butfalo shtiluso sas tume, ande bares butfalo shtiluso shaj shundem tumen te khelen. Kodo, so ando triovo kheles le Andersenesa thaj le Vinacciasa, kodo pale kaver sas. Sar gindis avri kodo, hoj anda kado butfalo shtilusho so te sikaves le manushenge, thaj so na?

Pe kadal dyes perdal gindisardem, hoj chaches, butfalo muzikake majstera sam, thaj sa jekh kasavo programo si te sikavas andre, so jekhutno si, kethane si te avas. Le maj but kasave bashadyara sile, kon but sikile te improvizálin – maj feder anda le lokhe dyila kerdyol vareso lashi thaj shukar muzika. Kade ashadem kethane o programo. Kadal muzikake manusha sa anda kaverfalo nacijovo sile: O Dhafer

arabickoj, me ungriko sim, vi o Laci, o Arild norvégickoj, o Paolo italiakoj, sakoni anel vareso anda peski kultúra -thaj me feri si te mukav len te bashaven. Sas kasave muziki, save shpontanes, kothe, po kon-

certo kerdyonas. Chaches, angla o koncerto zumavasas, de feri le maj phare muziki dikhlam, hoj sar zhal. De sas vi kade,

hoj chi na kamlem lenca te zumavav khanchi, ke mukh te sikaven kothe, so dindin, sar gindin andej muzika, kothe, po koncerto

Varesoske fundake motivuma sas te avel.

Na le motivuma, maj feder e aura sas e lashi: lelpe vareso muzika, thaj ame, kon palal tordyuvas, shunas, hoj kon khelel, thaj vi ame pala leste zhas. Sar voj bashavel, vi ame bashavas pala leste. Sakoneste sas ekh cinni hertija, hoj so bashavla.

Kodo vorbisardan lenca, hoj po porondo kanak kon zhal andre, kanak, kaske, so si te bashavel?

Pala e anglunyi thaj pala e mulanyi dyila sakanak vorbisaras, de so mashkar lende si, pala kodi na. Kodo, hoj kanak kon kerel o solovo, kodo sar avel, kade avla. Sar perelpe. Anda kado kamav kadi muzika, so ame keras.

Po koncerto sas kasave minuti, save churinde le manushesko jilo. Tu kasave emocionalne dyila iskiris. Ande jekh interjuvo tu kade phendan, hoj tu chi phenes pe tyiri muzika, hoj kodo dzhesso si. Atunchi soj kodi?

Mande o dzhesso kodoj, so maj dulmut kerdas o Miles Davis vaj o Coltrane, vaj, so inke maj dulmut o Louis Armstrong. Me kodo gindisarav, hoj muri uzika na kasavi sar kadal sasle. Muri muzika kaver. Me anda le simpla cinne gilya kerav e muzika. Kanak improvizalij, kodo si o dzhesso.

Te palpale zhas po koncerto: sar rakhadyolas kado gruppo ande soste efta zhene san andre? Kodol bashadyara lan andre, saven kames, vaj gindisardan, hoj soske bashadya tubun tut - ke butfalo bashadyi sas kothe - o udo, vaj o arabicko lanto na bares sikilas andre te avel ande jekh kasavo guppo. Kadales tu kamlan kade?

Me bares kamav le udesko glaso - maj feder sar o Dhafer bashavel pe leste, thaj inke vi bares shukares giabel. Kadaleske bari aura si! Kado kasavi bashadyi, hoj na bares trubul te zhanel o manush virtuozos te khelel, lesko glaso bares shukari. Na me uladem len kade kethane, kado kade avilas. Kadale manushenca bares mishto hatyarav man. Lasho sas lenca te koncertezij.

Te vorbisaras jekh cerra vi pala tute – pala tyi familija, sosko shavoro sanas?

Anda chorri familija shinadem, muro dad sinto sas, so but ungrothemesko rom chi pinzharel, le sinti vestune-europake rom sile. Vi muro anav anda kodi si kasave nyamcicko, ke mure phure, muro papo anda o Austria avile kathe, ando Ungrothem. But nyámura si ame ando Nyamcothem. Amaro chachikano anav, mura familijako chacho anav Schneeberger – kade gindyij, hoj kanak muro papo kathe avilas thaj phendas pesko anav, pala o kan iskirisarde les tele. Amaro anav kodi phenelpe, hoj Jivplajesko. (Hóhegyi) Na xoxano, tena hohedyi. Andej Salgótarjána rakhadyilem, eftazhene samas phrala. Muro dad thaj muri dej aba mule. Kathar muro dad sityilem te gitarozij – bares zhanelas te gitarozil.

Anda kodo trajisardas?

Ova.

Khere lan tut te sityos e muzika, kathar tyiro dad. Pale so sas?

Kana muro dad sama las, hoj vi me mishto zhanav te bashavav, atunchi laspe te foglalkozil manca. De kodi sas o majbao, hoj andre beshlem pasha leste thaj chi phendasma khanchi, feri lemma te bashavav lesa. Jekhe bashajitoreske kado si o maj lashi shkola. Ke atunchi sityol o manush, kana si te kerel vareso.

Bikottake?

Ova. Sogodi pala o kan zhalas.

Soski muzika bashadas tyiro dad?

Sakofalo – thaj te nas kothe amende khonyik, atunchi kasavo dzhessesko. Von kade phende pe leste, hoj dzhesso. Muro dad bares kamlas le Django Reinharteski muzika.

Me kodi gindisardem, hoj po Ungrothem atunchi na bares pinzharde le kasave muziki.

Andej Salgótarjána sas ekh Romanoplaj (Cigányhegy), pala kodo pinzharen les, kodo than, hoj kothe beshas o makhitori, romano, o Balázs János. Kothe beshlas vi muri mami. Avile le filmoske manusha anda o Francuskothem, kothe filmezinde o Romanoplaj, pala kodi ratyate tele géle ando Salgóvo, kaj muro dad bashadas. Muro dad ande kodi vrama kade mezilas sar o Django Reinhartra, de leski muzika sa kasavi sas, sar sas kukoleski. Kana dikhle les, sa chudinaspe. Chi kamle te patyan, hoj aven kathe, po Ungrothem, ande jekh cinno gav, thaj kathe rakhen jekh sinto - sar o Django– , kade dichol, sar voj, thaj sa kodi muzika kerel, sarso voj. Dineles jekh disko, pe soste o Django o Nuages (Nuvera) anaveski dyili bashavel. Vi sityilem la. Sas inke pe leste jekh-duj gilya le Grapellijasa. Gipsy swing bushol akanak kadi muzika.

Atunchi kadi bashadan tume.

Ova. Thaj sar kamlem les! Kana mure chorre dadesa dujzhene bashadam khere, haj kodi bares shukar sas. Kodol sasma ande muro trajo le majbaxtale dyesa. Bares zhanelas muro dad te bashavel. Inke vi akanak ande muro kan si, vi akanak shunav les...

Pala kodo varekanak maj dur gelan.

Ova. 18-19 bershengo simas kanak opre avilem andej Budapesta. Bashadem vi khere varekaj, ande varesavo pressovo, de hatyardem ande mande, oj sui te zhav maj dur, te zhuvav, te sityuvav. Aba vi ande Salgótarjána phirdem andej muzikaki shkola, o Borsai Matyi sityardasma – chorro aba mulas –, nas gitaroshi, de mishto zhanelas te sityarel. Dasma jekh imbisardimasko lil, ande soste lashe iskirisardas pala mande, kathe phirdem andej konzi (muzikako konzervatoriumo), de chi fajasma, kade kothe mukhlem les. Pala kodi rakhlem man butyi, andej Szentendre bashadem ande jekh reshtauranto. Sas ekh programo ando Feszeko, kaj gitara ashade avri, kodole sikade andre. Kothe bashadem ande muro trajo anglunovar pe jekh Gibsono. Bares but muzikako manush sas kothe, kothe sas o Babos Gyuszi, kon atunchi kothe avilas karing mande: Kon san tu? Phenav les, hoj anda Salgótarjana avilem, pe kado voj aba vi phendas: áh, tu san kodo salgótarjánako. Aba vi gelas muro hiro…

Atunchi lenaspe te sityaren o gitari. Pushlema, kamav te sityuvav, ke opre lenma pej shkola. Me chi na zhanglem atunchi dzhesso te bashavav, ke andej muzikaki shkola me klassikani muzika sityilem. Serojma, o Gonda János pushlasma: „Zhanes, hoj tu zhanimasko san?” Atunchi kado bares lasho sasma. Laspe jekh shukar, lashi vrama ande muro trajo. Lashe manushenca avilem kethane, kon zhangle te bashaven chaches, o Szakcsi Lakatos, o Babos Gyuszi...

Pala kodo so sas?

Shtar bersh simas po konzervatoriumo, pala kodi le chorre Jávori Vilivosa kerdam jekh gruppo, brazilicko muzika kerdam. Pala kado avilas o Trio Stendhal, le Dés Lacivosa thaj le Horváth Kornélosa.

Sar avilas les gata?

Sogodi gata avla jekhvar. Gelemtar anda Ungrothem, lem jekh akhariomasko lil anda Berlina – atunchi inke duje rigate sas o foro –, thaj o Vestuno-Berlinin kodo bares fajasma. Vorbisardam mura romnyasa, hoj te zhasa varekaj, atunchi feri kothe. Muri romnyi anda Nyamco si. Vi kade sas. Kasave butfalo manush trajil kothe, zhi adyes. E luma kothej. Bares lashoj kothe o dzhesso. Kado ande 87 sas.

Pinzharde tut kothe atunchi?

Khonyik chi pinzhardas man. Inke chi gitari nasma, ke sogodi trubulas te bininas, hoj te avel amen jekh cerra love. Kindem jekh nevipe, soske anav kodo sas: Second Hand. Avri dikhlem anda leste jekh gitari, gelemtar thaj kindem les. Pala kodo kaver dyes gelemtar ande jekh klubo, kaj sakana sas jam session, kaj dzesso bashade. Pherdo sas o than manushenca. Kothe gelem, phendem, hoj anda Ungrothem avilem, thaj bashavos ekh cerra, te mukenma. Lemma te khelav, thaj avilas anda leste jekh dopash koncerto. Kade pinzhardema kothe le manusha, thaj le bashajitóra. Pala kodo akharde man po turnevo.

Aba na tut akharen pasha pende, tena tu akhares le bashajitora karing tute. Sar avilas kade?

Kadi lungo vrama sas. Desh bersh trubulas les. Muri romnyi zhutilas man te menedzherelil man. Akanak si kodo, hoj pe bares bute thaneste akharen man, thaj me maj feder kothe zhav te bashavav, kaj vi fajol mange. Me maj feder pel bare koncertura kamav te bashavav. Butzhene gindyisarelpes kade, hoj o manush feri si te zhal kathar, anda Ungrothem, thaj aba sogodi mishto avla. Haj kado na kade si. Kado naj chacho. Si kasave, pe kaste kamav te zhutij, ke terne sile, zhanen te keren e muzika, de pharoj.

Gindisarav, andej Berlina akanak aba but muzikari si.

Ova, butzhene sile, de sakana pharo sas. O dzhesso kodo kaver, na kasavo sar si o poppo.

Pala o zhutimo lavma godyate: sas tut vareso programo andej Berlina, romane shavoren sityarde pej muzika.

Ova. Ekh interjuvo dem jekhe nyevipeske, thaj kodi pushle mandar, so kamos, so avlas mange lasho? Atunchi me phendem, hoj sosko lasho avlas, te avlas jekh kasavi shkola, kaj le shavora shaj sityonas te bashaven. Ke butzhene aven akanak roma anda e Jugoszlavia, andaj Romania, thaj zumaven pengo trajo. Phendem sosko lasho avlas te zhutisaras kadale manushenge, hoj opre te vazdenpe, hoj mishto te trajin. Kadales ginadas jekh zhuvlyi, thaj opre akhardasma po telefono. Phendas, voj kerel jekh kasavi shkola. Vi kerdas. Si andej Berlina jekh than, o Neukölln, kaj kadal manusha trajin. Kothe sas kadi shkola, vi me sityardem kothe pe jekh kurke duvar. Anglunivar sakones opre lasas, de maj zebejime aba feri kodolen, ande kaste dikhlem vareso zhanimo. Trin bersh kerdem kado, de pale avile le koncerta, thaj chi zhanglem te kerav les. De inke kerenles, kavera.

Andel klubura aba chi bashaves?

Kamav te bashavav vi andel kasave thana, unyivar muro shavoro tele akharel man, thaj mishto hatyarav man kothe.

Hatyares vareso ande Berlina, hoj rucinas le romen?

Na bares pinzharen le romen, chi zhanen, kaj te shon len. Unyivar pe mande dikhen, thaj gindin, haj koni kado, kathar avilas? Araboj, turcikoj? Vaj italijako? Mange anda kodo inke nas khanchi problema. Andej Berlina aba dulmut kodo si, hoj le strejinonca kethane si te beshen. Kado sa internacionalno than. O orientoski rig jekh cerra kaver si.

Ande tyi muzika aba nashtig hatyaren e romani tradicija. So gindis pala kodo, soskoj adyes e romani muzika? Zhanav, hoj le kasave, save karing o pop cirden, chi kames.

Ova. Kadi moda avilas, gindisarav anda kodo, hoj sigo shaj roden penge love. De naj ande leste kodo kamipo… Zhanav, si kasavo, hoj roma rap, de le chachi romana muzikaki rinza chi na chi pinzharen le maj but manusha. Me chikana chi foglalkozindem kadala muzikasa, de mure dadesa vi kasave basadam. Te akanak akarkon lelaspe, thaj romani muzika bashavlas, vi me zhanos te bashavav lesa. Anda kodi, ke sa ame anda jekh thaneste avas.

Kovácsy Tibor

Pej romani shib boldasles: o Glonczi Ernő

Fotó: Jens Rötzsch

Ferenc Snétberger Trio