Pe dromutne droma Pale palpale serojipe

Mongo Stojka

Amari purani luma

Mure gindura kade zhan palpale pe kodi vrama, sar simas cigno shavo. Me dav ma godji, sar trajinas kadaj Rom ando Österreich angla marimo. Lenge anava me inke zhanav, sas hiresha rom.Taj kodola nipura phirkerenas andel thema, ande kodi luma. Resenas pe, taj o maj baro sokashi, so o shukar sokashi sas, kana resenas pe pe grastengo foro. Ke kote intrego luma avelas, paruvenas taj kereshkodevinas, sas po bish, tranda vurdona, chaches, sar kana phenes, shukarimo sas.

Fotó: Ervin von Amstel

Kaj jag beshenas kruje, taj kote sas e phure Rom, kodo sas sako djes, eg bari shukar jag sas. Pekenas – sokashi sas kadej – e krumpli taj kukuriza. Taj kerenas le kadej shukar, me shoha na ka shoha chi dikhlem aba kecavo shukar kukurizo, so denas ma kote. Taj mo dad lelas le mange tele taj šos le ande posotji, taj sas tate taj phabuvos lendar, kecave tate sas univar. Kote beshenas e Rom taj panaskodinas pa kodo – vi pa chorimo, pa marimo, sar sas, ke kodola Rom ande kodo cajto sas inke ando angluno marimo. Kaj uni sas pashe, kodoj paramichi xoxavelas amen, mure bal zhanas-tar opre andi dar, andi dar kana shunos so panaskodij. Kana kodo panaskodijas sa avenas kote te beshen. E romna pale, kana sas le cigne shavora aba, ando vurdon sas, dikhenas e shavora te soven.

Pale andi kirchima, kana zhanas e Rom, e shave chi kote sas,e deshupanzhe bershenge nashtig zhanas pashe, deshoxtongo bershenge, chi kodo inke. Ko bishengo sas, so aba sikadas o drom, shaj zhalas lenca andej kirchima, kana mulatinnas. E shave pale deshefta, deshoxto bershenge, e grasten si te xutyilenas avral, anglaj kerchima, vaj vurdonen si te kerenas, vaj xaxavenas e grasten inke, meg von mulatinas. Kana pa foro avenas, kote sas lengi kirchima, taj kote zhanas te mulatin, taj e shave so ame so samas, chi mukenas amen kote, taj xoljajvasas.ame. Kodo sas shukar mange, kana sas grastengo foro. Ke me zhanos e grasten te sikavav, zhanos, sar nashen. Taj ka kodo zhanos, denas ma lashe love. mindig, kana paruvenas vaj biknenas.

Fotó: Hernád Géza

Aj kade sas maj d'inti e Romenge thana, so lenge dada taj kodolenge dada rakhle, lenge papura. Thaj sas thana sar „E trin kopacha”, kodo sas kaj Baden bei Wien, sas romano than, taj me kodaj kopacha me angla ma dikhav. Igen lungi kopacha sas, bare, lungi kopacha. O aver than busholas „O shudro palyi.” Romane thana sas kodola, mindig kana tradesas kote, varekon kote sas e Lovarenca vaj vi Sintura sas. Vi kodola phirkerenas pe kodaj thana. Ke than sas, ka e Rom tanazinas. Taj jek katka si, so sas Neunkirchner Allee, taj pashe si kodi kirchima, adjes dikhes la inke, taj eg baro Meierhof si adjes inke kote. Kote zhanas e rom sako djes, te anen thud. Kamenas e Romen kodoj kirchimara. Taj zhanas e sheja detehara purnanges e shukar sheja, e bal zhi kaj changa sas le, taj sas lenge lancura aj furchave shukar klajdura, coxi so sas prej le, zeleni, lole, galbeni.Thaj me dikhos, sar zhan kote, taj avenas atunchi le bradjenca khere, thudesa. Taj kiravelas i dej kavea, taj e shavenge mindig, e shave, so sas ande famelija, kodolenge pekenas e khajnake arne, e shejan shoha chi denas le, e shavenge mindig.

Uni jeg korkori si te tradelas, zhi reselas varikas. Majbut amen khetane tradenas, ke trobunas pe. E luma sas kadej, si te lenas pe sama, taj si te zhutinas kethane, anda kodo shonas pe kadaj manusha khetane. Shoha kote chi shunesas kecavi vorbi, hod zhungale vorbi, feri univar kodola xanas pe e romna, amen khetane xutilenas, khetane sas. Vojake sas, kana shaj delas e avreske ek semo voja. Kana kerenas e voja, vaj sas bijava, kodaj shave taj kodaj ternimata resenas p epe kaki rig, kukola, e phure pe jeg rig. Taj e shukar vorbi, so panaskodinas pa kodi phuri luma, so sas le, lengi phuri luma pale. Taj pe ratyan mukenas e grasten avri pi mal, phandenas lenge purne, te na nashen tar. Taj mukenas e grasten kadej, te na xaxavenas e grasten.

Kodo sas kadej, shaj phenes, hod sako djes dikhenas nevi luma. Ke kana po phuro drom tradenas, nas sar adyes, kana trades e autosa taj chi dikhes khanchi, shaj trades kathar o Bechi zhi Linz, feri jeg Autobahn dikhes, chi dikhes khanchi. Kutka pale e phure droma meg tradesas eg kilometi, ek kopachi dikhesas, jekhe shoshojes dikhesas, e grastesa tradesas, pe kuki rig e racen dikhesas, e gazhen dikhesas, sar butjazin pe mala. Chaches sar kana phenes sako perco dikhesas shukarimo. Opre si te lesas kodo, na opre lesas les!

Pe kodo cajto e romna drabarenas, taj kakala Spitzen, kodolenca, e Spitzen so sas, Vorhange, kodolenca zhanas uni. Kaj zhal, taj pe kodaj thana tele so adjes bare khera si, sas sa kecave paja kote. Ame zhasas me dadesa te usinas. Taj pe kodaj thana tanazinas e Rom. Taj nakhenas e autura, sar maj d'inti sas – e phure vurdona, autura, Oldtimer phenen lenge adjes –, dikhenas e bute Romen kote. Taj sas e sheja, tordjonas pasha drom taj e romna taj sikavenas po vast: „Lassen's Ihnen wahrsagen!” taj kerenas kadej: „Lassen's Ihnen wahrsagen!” Taj tradenas e gazhe kote autosa tele, taj mukenas te drabaren pe, taj delas p’ok shilingo, vaj kako, vaj kuko.

Mindig pi patradji andi Mariazell resenas pe e Rom, ink e shiloro sas ek semo, so me zhanav. Taj chaches avenas kote mevi anda Italien, anda Ungro, mevi anda Namco, te zhan kaj svunto Maria. Taj kote telaj Mariacella sas eg baro than, tela vejsh, eg mal. Taj kote sas po tranda vurdona. Taj sas e bandliki pe grast, galbeni, lole, zeleni. Taj kana dikhesas, sas po desh jaga, taj e romna kiravkerenas. Taj chi tradenas e bare vurrdonenca ande, hintovasa tradenas ande Mariacela, na e romane vurdonenca. Shukar hintovi sas e Romen, taj shonas duj surone grasten ande, taj kodolenca tradenas kaj Mariacela. Taj zhanas kaj svunto Maria, ke adjes inke kote dikhes e hireshone Romen, so kote mukle chasura, churni e romna, so shingernas penge bal tele. Kana avenas detehara andaj khangeri, sas le o svunto paji. Taj kodo shutkerenas pe ternimatura taj asanas pashe vojasa. Taj shukarimo sas kodo, baro, baro shukarimo sas kodo trajo. Taj atunchi kana kodo sas, phirkerenas pale ande penge thema. Uni Rom sas, kodo tradelas feri zhi Tiroli, o aver pale Niederösterreich. Sako familija, sas lenge thema, ka cirdenas pe. Mevi inke adjes zhan kote Rom, andi Mariacella, amen igen cera, cera, po jeg, duj manusha, maj d'inti pale po shel taj shel sas. Ke e Lovara igen patjune manusha sas, e Sunto Maria sas lenge sa. Mi dej taj intregone Romen, so zhanav, kapolni sas khere, mindig ando vurdon. Sas la ek cigni kapolna taj kote sas laki svunto Maria ande taj kerelas lake sako bersh, suvelas lake gada, a svunto Mariake, taj shonas lake mindig lancura ande kori. Kado igen baro baro shukarimo sas, mura deja mindig taj mure dejake phenan taj e phure Romnan, so sas, sakona sas kapolna ando vurdon.

Mi dej shoha chi zhalas angla amare, angla amare purne. Mi dej, muri dej taj e sheja pala ame si te zhanas, pal’ame. Kana samas pej droma, avenas univar, kecave vandalovura, taj denas le, anda mila denas le te xan, po tejari. O tejari atunchi shudenas vaj phagrenas les,.Chi xanas shoha naka shoha anda les, kana marhime sas o tejari. O tejari shudenas taj vi sumnakuno t'avilon, shudenas les. Vaj sar phendem anglunes, kana xalas kodo manush anda les, akanik te na aver vareko sas kodo manush, na nipostar, variko, kon kas chi pinzharenas, taj xalas kodo manush, angla les nichi, n’angla les, kana zhalas-tar, atunchi lenas o tejari taj shudenas les, phagrenas les. So sas kaj Sinti „praslo”, sas vi amende zurales.E Romna feder merenas sar zhan ko doktori, te azbal lenge changa vaj vareso, na. Ke kodo harmime sas kodi zhuvli, chi vorbijas lasa aba khonik. Jeg sas, me zhanav, muri lala sas, taj cipijas tele, ande shpita shutesas la, taj chi mukelas te azbal pe khanikastar taj kamelas paj felastra tele te xutel. Te mudarel pe kamelas ka - e majd’inti nas kadi, te zhan e zhuvla kaj doktori, kana shavora avenas pe luma. Me tela kopachi avilem pe luma-sar mure intregi phral – katka ando Guntramsdorf. Sas trin zhuvla, krujinas le Romna tele, taj pe kodo vurdon chi nashti zhalas Rom, mursh, kodola duj, trin dyes nashti zhanas kotar rigate vaj vareso. Na ando vurdon vaj brek sas, pasha vurdon, ando vurdon nashti zhalas, kodo maj nasul sas. Kodo duj, trin djes, aba kaj Rom kade sas, pala trin djes ushtelas aba taj kerelas pale peski butji. Kana avelas pe luma o shavo, feri o rom si te zhalas te dikhel e shaves. Ke kana shej sas, chi kadej chi zhalas, am’o shavo kana sas, si te zhalas. Ke sar me avilem atunchi pi luma, muro dad las ma taj ma taj shutas ma ando gad, ande pesko, pe kodo pa lesko sas, lesko simas, na ma dejako. Lesko simas, ke lesko shavo simas atunchi, na.Taj kado sas pale o shukarimo, kana zhanes, tjo dad so kerelas anda tu, na, taj kana phuruvasa taj shunesa, atuchi kamesa tje dades inke maj but, na, kana kadej kerelas tusa, de cigno sar cino salas.

Ka e Rom sas mindig muzhika. Gjilabenas, ke lengi voja sas te gjilaben.

Kana e Rom ek cera mate sas aba, kodo sas atunchi lengo barvalimo, ke kerenas pengi voja. Anglunes e sheja, lenge Romna ek cera maj dur sas, e shave, kana mulatinnas, leski romni pasha le shaj tordyolas, aba pa lesko dumo, na angla – pala dumo! shaj sholas o vast atunchi katka pe leske kuja, kana e Rom vojake sas taj biav sas. Taj atunchi phenelas o Rom: „Shej angla ma!” Taj kadej maj bari voja sas atunchi, kana phenenas: „Shej angla ma, phurde la mange!” Taj gjilabelas atunchi peske romeske. Taj phenelas lesko anav, kana gjilabelas, chi phenelas „mo”, vaj so, lesko anav, ke leske gjilabelas, taj prej les dikhelas. Taj kodo sas o shukarimo. Taj o Rom pale angla aver nipura sikavelas patyiv, ka leski romni atunchi shaj gjilabelas angla le. Aba kana phenelas te na, chi tromandon. Atunchi tromandas, kana phenelas les taj e romni atunchi barimangi sas, taj phurdelas leske e gjili atunchi. Taj atunchi Chor, choral gjilabenas, taj e jeg majshukar gjilabelas sar e aver, o jeg maj but sikavelas sar o aver. Taj kodo kerenas penge shejanca taj penge romnanca, taj kana gjilabenas lenge sheja taj sas garadi i shej, taj lelas la ande ande kodi kruja, so sas, sar beshenas, gjilabelas atunchi kodi shej taj putrelas e bal, taj kade chudi-sajvenas atunchi taj vorbinas, shugodinas kethane e phure, kana sas te shinaven pe: „Si te les kadala. Maj vorbinasa e romesa tehara. Maj pacha t’avela!” Taj zhanas atunchi te mangaven. Na zhanas, von bishavenas varekas, taj kodo phenelas atunchi: „Muro kedvesho phral, bishavel ma o rom, dikhle tja sheja, siles dedrag shavo terno, zuralo. Vi galbi si le. Tja sheja kamel te lel.” „Shaj lel la, te shola shel galbi tele.” Nas mindig kadej, amen sas univar, te sholas shel galbi tele, vaj duje grasten, vaj vareso, kadej kerenas. Taj atunchi avila o biav, sar ame so gjilabas pe amare gjila, baro biav.

Kana duj zhene kamenas pe, so chi zhanenas e avera, kodo sas lengi butyi varesar, buzhangles te keren. Kana e phure chi mukenas le kethane te aven, shudenas pe kodaj duj, taj kanak here avenas, nahti kerenas aba khanchi, khetane si te mukenas le.

Zhanenas, ke shudenas pe duj djes taj ashonas vareka, taj akanik aba o shavo nashti te mukel e sheja kadej, lazhavo kerdon prej la. Taj si te lelas la atunchi. Kodo sas jeg bajo, jeg butji. I aver butji pale kadej sas po biav, so phenav akanik. Kana sas dešberšenge vaj dešuduje beršenge, sas aba šinade. Kana sas love e Romen vaj galbi, denas, amen nas kadej sar ande aver themen, sar ande Amerika, si te des, kadej nas! Ke uni Rom nas kadej barvale sar ande Amerika e Rom. Amen, kadej sas kodi luma. Kana sas galbi taj kecavo vareso maj but kadej kerenas: e šaves denas eg grast taj jeg vurdon, taj mukenas te cirden pe, te traden penge pala le, palaj phure. Amen, sar ande Amerika, so šundem katar muri phen, hod galbi taj kako taj kuko si te des pe ša, kodo nas kadej, kadej zurales nas amende. Kado maj lokhores sas, zhanen. Lenas pe, ashonas khetane, taj sas ande famelija ande. Opre lenas le e phure, e nipura, taj khetane phirkerenas taj trajinas. Kana o shavo kamelas, o phuro, o sokro,phendas: „Mo, ap-tar amende, tu ap-tar amende, tje dades duj shave si. Man naj, tu cirde tu pasha me!” Kana nas les shavo, lelas e zhamutres peste. Amen i familija vi kadej kethane sas. E phure mangenas, taj kodo kadej sas, e ternimatondar o phuro o kraj sas.

Na e Romendar, ande peske nipura, peske nipondar o phuro sas o kraj! Ke kodo maj godjaver sas, zhanelas sar te kerel, taj vi kana nas maj godyaver, pala les mukenas e ternimatura, kekamenas les, e phures, taj phenenas: „O Rom phendas kadej te keras, keras kadej!” Taj avelas anda kodaj ternimatura pale jeg aver, kodoles pale godji sas ,maj but zhanelas vareso, taj pala kodoles zhalas atunchi i vrama, o sokashi. Kadej kerenas avri, so butjazijas pe manush ande nipura telaj Rom. Sikavelas jek, hod si les godji maj but, no e avera pala les mukenas atunchi. Ke e Rom feri anda kodo birinde te trajin, ke mindig si te sas varekaj te nashle. E ketani chi denas le pacha, e tistura chi denas le pacha, taj te na avilon godyaver pashe, te sikavel lenge o drom, sar te zhan, chi birindon duj trin ezera bersh pe droma te aven. Von kadej feri birinde te trajin, ke kodoleski godji maj bari sas, ke kadales sas trajosko zhanimo, vo zhanelas, sar pa kako drom te igrel peske nipos, te na perel prej le o chorimo. Taj kade birinde kodaj nipura te phiren. Pe kodi luma chi kamelas khonik, te phiren e manusha. Taj phirenas penge e rom kadej, hod birinnas kodaj bersh te cirden taj trajinnas shukares. Pale e gazhe taj pavora anda kodo dikhenas prej le tele. Kana dural dikhenas le, jag sar keren, sar phabolas i jag, nashenas zhukelora, gras kote taj e kale manusha, kadej avilas atunchi kodi vorba avri, hod kodaj Rom vareso vadni si. Nas vadni! De-drag kerenas penge butji, aba kana tradenas vurdonesa, atunchi phenelas: „Dikh, sar trajin kadala. Chi butjazin taj mindig assan.” E majbari pacha sas e Romen pasha barovura, paj grofura, kaj Adelige, ke kodola phenenas: „Muken e Romen pe kado than!” Taj prastavenas penge grasten. Ke kodaj barovura kamenas e Romen, mukenas le pasha lengi djis, kote te tanazin. Taj anda kodo kova simpatijzinas lenca khetane, kamenas le. O nevo drom kodo si, kaj o Rom si te zhal, vaj kamel, vaj nichi. O Rom o jeg si inke, so birindas o maj paluno te avel, so phirkerelas inke, phenel pe, ke ande lesko rat sas, te phirel. Kana e roti boldenas pe, leske mishto zhalas. Akana anda kodo dikhes inke adjes e Rom, kana traden penge Mercedes taj kakalee autonca, sar me, kana e roti boldenpe, atunchi vareso ande ma zhal ande, so vojako kerl ma. Taj kana but beshav naj ma voja, kana i roti bolden pe, zhanav o trajo si. De cigno kana simas muro trajo kzdijas. Kana e jag phabolas. Ke i jag, kana phabolas taj r sikri maladjonas, ande muro jilo zhalas ande vareso shukarimo. Taj kodo. Jag kana nas taj sas shil,brigako simas. I sikra, a jag o rat tatjarelas taj delas tu vareso. Kado uni manush chi hatyarel, che zurale si kecave cignimatura ande Rom ande. I phuri luma, kodi chi bistro, ke kodi del ma i zor, na e nevi luma. Mure phure nipura, so sasma, muri phuri famelija, muro dad, mure papura, kodaj manusha chi trajin, amen i zor i ande ame, so dine ame. Anda kodo trajinas ame inke kadej adjes, taj zumavas te keras anda kado, so zhal. Kecave Rom so si, so pala phuroshago trajin, kodolen trobuna inke desh, bish bersh inke, zhi avri aven ande lengi luma. Kana mandar pushes adjes, savi luma si maj lashi, shaj phenav tuke: Angla muro dad, so vo kerdas anda me, si te zhas kado drom, ando nevo drom. Aba pi jeg rig, kana brigako si manush, gindij, de-drag sas, sar e chiriklya sholazinas, sar sas kodi jag, sar e sikri shudenas pe, pe, sar pekenas kodo mas, sar e dej cipijas: „Mo, av, xa!” Sar bishavelas mi dej o tejari zumi ka e aver nipura, ke kodo sokaši sas, kana kiravenas e romna. Sas po trin, štar vatri, jaga. Jeg kiravel kako, jeg kuko, kodo sas o sokaši, shukarimo sas taj phenelas mi dej mange: „Mozha, inger ka e Sani ka tejari zumi!” Taj kana zhos te ingrav o tejari, los aminti te na perela avri vareso, taj ingros les kote taj phenelas kodi romni: „Phen tja dejake, igen shukar kerdas kadi zumi! Le kako tejari taj inger les tja dejake!” Kado kecavo sokashi sas, sar kana phenes, kamenas pe kodaj manusha. Sikavenas, che shukarimo shaj si kodo cigno tejari. Adjes bales shaj des manushes, chi kodo naj mishto aba. Taj kodola si kodaj cignimatura, so sas kodo trajo. Vaj pe ratja, kana beshenas taj sas kodaj jaga, taj me zhanav, adyes si mange inke ande muro gindo, e phure, ame shave, so samas oxto bershenge shaj beshasas aba palaj dad, pasha dad, shaj, mukelas ame, o dad. O dad, kana kamelas e shaves, shaj beshelas aba pasha les. Taj e phure Rom beshenas krujisara taj malavenas e vorbi, purikane vorbi.

Jeg panaskodijas, sar sas kaj katanija, o aver panaskodias, sar andi luma tradas peske korkori taj pale khere avilas ka peski romni, o aver kako, taj mure jakha taj mure kan kadej opre zhanas, kana shunos kodo. Amen jeg chi bistrav shoha, univar sas kado, nas butivar: Shunesas chengova taj sas pe ratja taj me, kecavi dar sas prej ma, kana shunos kadej chengevi, taj domba malavelas vareso. Taj phenenas e rom – aba chi dikhesas le inke: „E medvara aven!” Taj avenas e medvara penge medvenca. Taj phenenas-chi vorbinas sar ame, aba hatjarasas le: „Phralale, muken amen paša tume, te tanazinas kadi rat.” Taj phendas amaro maj phuro: „Ash tja medvasa ek semo maj dur. Shaj ashos. Ke daranas e zhuv taj e medven. Oba de-dragimo sas, kadej dikhesas le pasha tut aj sungasas mevi medva. Adjes kana dikhes i medva, ando Fernsehen dikhes la. Kadi si i luma, so ande muri godji boldel pe. Taj kana me mure phralesa univar vorbinav, amen dujsh phenes, kecave gindoske manusha sam, taj vi vov phenel mange: Zhanes inke kutka sar kote samas pe kod than, taj o foljovo sar zhalas kote, tajmashoren dikhasas, sar sas ande kodo foljovo shukarimo.” Ke ande shaj. Azbasas, kodo sas o trajo. Ke foljovo, kana dikhes ando Fernsehen, aj shudroj, khanchi naj. Kodo si amen, so dukhal adjes. Kodi luma dukhal amen. Taj pe kodi lel amen briga. Ame atunchi pale si te phenes ternimatura amare ande shkoli zhan, e bare shefturi si le ando foro, taj sar kames akanik anda kadaj duj lumi, si te les tuke jeg akanik avri. Taj kodi si feri, so pale muro dad phendas mange: „Kodo drom, so avri rodes tuke, kodo zha! Taj dikh, te na zhas pe duje dromen, ke fajma xasajves, xasares o aver drom atunchi. Zha po lasho drom, so rodal tuke tje gindonca, taj tje niponce, taj zhasa lashe dromesa.” Kadala si e paramichi, e purane paramichi e romenge, so adjes si inke ande mure kan. Aj but rom skirin vareso tele, gazhikanes skirin les tele, taj naj kodo, sar skirij romani shib tele. I namcicka vorba, kana phenes „Wald” aver si, sar kana phenes „o vejsh”. Me kana phenav „o vejsh”, dikhav les taj sungav les. Kana „Wald” phenav, vejsh dikhav feri.

Képeink illusztrációk