Pe dromutne droma Pale palpaleserojipe

„Phrala, vi tu ungro san?”

Szendrei Gusztáv levélben beszéli el életútját – 1917-től 1974-ig – barátjának.

A Magyarországról származó fiatalember az 56-os forradalom idején fenyegető életveszély elől menekült Ausztriába „szerencsét próbálni”, s ott telepedett le.

Ceija Stojka szóbeli elbeszélésének lejegyzése a legrégebbi cigány ételeket mutatja be saját élményein keresztül. A szövegeket1 az Osztrák Tudományos Akadémia archívumából válogattuk.

Me bušuvav Szendrei Gusztav. Arakhadjilem Peštate, me sim ungriko. Muro dad, Szendrei August, muri dej Farkas Therezia. Maj but phral samas. Muro dad sastruji butji kerelas. Bare čore samas. Phares čorivan(es) opre barilem. But kerko manro xalem, meg me anda muri zor šaj rodos muro manro. Kana simas štare beršengo, pe muro dad pelas baro čoripe. Pe les phende, hodj vov cordas. Le šingale phangle les taj perdal dine les la krisake. E krisi khote likardas les 9 šon, tela kodi vrama amen ando čorengo kher ingerde. Palal injato šon mure dades avri mukline, ke vov či čordas. Muro dad khere avilas taj anda čorengo kher savore ženen avri andas. Pala kodi lam ame pel droma. Le intregone šavorenca but bokhavasas taj trušajvasas. Punrangle taj nange samas. Pel droma sovasas, bokhales, trušales, ando baro šil. Muro dad katji kerdas, meg kindas amenge ek kheresko than. Pe kado than kerdas ek hitni. Kothe samas but berša. Me aba kasavo baro kerdjilem, hodj ande iškola sas te phirav. Me mišto sitjuvos ande iškola. Kaj me igen mišto sitjuvos, taj nango simas, po krečuno dine ma gada taj pakli. Muro dad katji kerelas, hodj kerdas aver kher. Vi kothe bešlam trin, štar berš. Taj vi kodo kher bikindas. Pala kodi muro dad kavre thaneste keradas ek igen šukar kher. Aba khote maj but berša ašilam. Jekvar feri avilas kodi vreme, hodj avri ašilem anda e iškola. Muro dad las te kinel grasten. Bikinlas taj kinelas. Sas, kaj njerij, sas, kaj te xasarel. De lesko šefto mišto žalas. O drago sunto Del pale žutisardas ame. De akana man sas pača, ke me sas te dikhav pel grast. Sas te pijavav, te xaxavav le. Sas, savo grast malavlas, sas, savo gras dindalelas. De me aba siklo simas lenca.

E vreme žalas, me mindig maj baro, maj phuro simas. Jekvar baro šavo kergjilem. Lem mange jeka žuvlja. Kodi nas laši, lem kavera. Kodolasa simas efta berš. Sas amen trin šavora. Vi kodi lubnji sas, muklem la, lem kavera. Kodolasa sas amen duj šavora. E vreme žalas. Jekhvar feri andre rukolisardem ketanake. 5. Okt. 1942 avri ingerde man ando fronto. Pe tomna, me ando maripe simas ži kaj o marimasko agor. 28. Nov. 1942 khere avilem. Muri romnji, šundem, mura phenjake romesa kurvisajlas. Me anda kodi mura romnja muklem duje šavorenca.

Gelem-tar ande Bacska, baro foro Kalocsa. Khote lem mange eka romnja. Vi kodolasa solaxardem. De či kodolasa nas ma trajo. Peske phralenca maravlas man. Me korkori simas ande katji strejinone romende. Nas ma ko opre astarel vaš mange. Me kana kodola bakra lem, vi kodi kasavi čori sas, sar la Güssingaki, ko akana mulas. Vo kodola bakra sas jek čoro kher, pe le gaveski phuv. Kana aba panž berš ketane samas, atunči lem te kerav bova. Kodola šuvos po vonato taj dur, dur ingros len te biknen. Baro čoripe sas, lenca de avri pokjinlas pe. Kaditji kerdem, hodj kindem jek šukar kher, de na maškar le Rom, maškar gažende simas. Khote simas ek berš. či fajlas mange o than, kodo kher bikindem, kindem kavre thaneste kher. Kado aba feder sas. Khote simas panž berš. Telal panž berš sas ma bale, khajna, sar čore manušes.

12. dec. 1956 avri maladas o andrutno maripe amende. Vi me sas te žav. De, so bax? Po 4. djes sas kheral te našav-tar. Me akharos vi mura romnja, de voj či avilas manca. Mange si la sas kheral te av-tar, ke averšandes puške dino man. Kade me avilem ando strejino them Österreich. Kathe samas, ko kheral našlas-tar. Pala nevo berš šutine ame ando vonato, ligerdine ame Tirol. Kothe simas 8 šon. Ando august gelem-tar Bečeste. Vi khote simas 6-7 šon, tela kodi vreme, simas kaj o Beaš, simas kaj o Duduma! Khatar o Duduma pelem kaj o Puci. Khote mišto žalas mange. Phiros mange pala muri bax. Rodos mange šukar.

Jekhvar feri, Strasshof khetane pelem jekhe ungrikone manušesa. Vi kodo kasavi butji kerelas sar me, sastrunji butji: Pušlem lestar: „Phrala, vi tu ungro san?” Vov phendas „Jo! Vi ungro sim!” Pušlam jekhvarestar khatar san anda ungriko? - „Me,” phendem, „anda Pesta.” Vi vov phendas, de aba dulmut sas, či žanav, khatar phendas pe. Kado sa lašo sas. Pala kodi akhardas ma peste, te pen, te xan šutas angla mande. Igen delas o brišind. Khote sas te sovav. Aver djes opre uradem man. Pušlem lestar, či žanel mange ekha romnja? Vov phendas, žanel! Phendas mange o drom. Man sas jek rota, so punrenca - traden. Opre bešlem, gelem-tar kodole dromesa, so vov phendas mange. Kodole dromesa me reslem ando foro Güssing. Kaj le Rom phares pelem. či žanos o drom Neustift. De phares khote pelem.

28. sept. 1957, pala mizmeri. Kana khote reslem, sa khere arakhlem len. De, akana vorbin pe manca, pušen mandar, khatar sim. či hatjaros len. Von pale man či hatjarnas. De anda kodo sig khetane avilam! Avilas muri somnakuni romni, so le somnakune Devlestar mange sas šinadi. E Maria H. khere akhardas ma. Gelem kaj lako kher. šutas angla mande te xan. De, me či xalem. Kade hodj khetane sitjilam.

2. okt. 1957: Pe tomna opre avilem ando Beči. Palpale avilem ande muro vonungo, kaj o Puci. Kaj o Puci simas 1 kurko. Khotar palpale gelem kaj mura romnjako kher. Pala kadi me mindig khote simas. Le Rom naj kodola Roma, so ame! Nas man lendar pača. Mindig kaj le šingale žan. Le šingalenge but žan. Ingerde man Traiskirchen ando lageri. Kothe simas 3 šon. Muri romni bišaldas mange jek lil. Bišaldas mange lil, hodj man arakhadjilas jek šukar šej. Gliska bušol. Taj ando lil šutas 100 Schilling, hodj pe kodola love khere te žav. Me vi khere gelem. Me mura romnja khere rakhlem. Taj pašljolas ando pato, pašljolas ando šerand jek cigni šejori, 4 kurkeski. E Gliska, Franciska. Kana me mura sa dikhlem, dilo kergjilem! De, sar mura ša dikhlem, khere ašilem. De ande 1' nasul manuša xasajvel jek lašo. Le rumungri naštig dikhnas man. Avilas jek baro maripe. Vi man andre mišinle. Man dine vreme, 1 šon. Kodo načilas.

1959, avilas pale jek baro maripe. 8 žene avile pre mande te maren man. Me lem muri furka taj jekhes ando per pusadem. Anda kodo dine man 6 šon! Vi kodola tele bešlem. 28. sept. ži 28. maj. Kana khere avilem, muro šavo 8 šonengo sas, o Janoš.

Me, de sar anda astaripe khere avilem, khere simas. Mura romnjasa žos špenglen. šilavi keros, špenglijas taj trajisarasas sar šaj, sar čoro manuš. Muri romni but čoripe xalas manca taj vi me lasa. Muri romnji mindig maj nasvali sas. De na kade phares, na igen los la sama. Butivar či pakjos lake. O jek djes nasvali sas, o kaver djes sasti. De mindig feder astarlas la o nasvalimo. Mindig pe pesko jilo dukhavlas pe. Jekvar ando nasvalengo kher pelas. Ando nasvalengo kher sas 1 šon. Khere avilas, khere sas 3-4 šon. Pale palpale gelas ande nasvalengo kher. Andre sas 3 šon. Khere avilas, khere sas dopaš berš. Pale palpale gelas ande nasvalengo kher. 3 šon korkoro simas le šavorenca. Pala kodi khere avilas kaj peske šavora. Jek cera feder sas lake. Phiros mange lasa pala amaro marno taj rodasas amenge šukar. Sas ame vi lašo trajo, taj vi nasul. Voj pale, sako šon denas la 3.865.-, kaj šov berš ando Hitleresko astaripe sas. Vi pala 1' šavora denas la šavorengo žutimaske love, opral le 2000.-, taj vi me butji keros. De, so te phenav, trajsarasas sar čore manuša. Phirasas vi ando veš. Kana milaj sas baronas le buraci, varganji, muruci. šilavi keros, šöprüvi. Le varganji, muruci mišto biknasas. Vi love, te xan paruvelas andre. But berša kade žalas amenge.

Jekhvar o Del avri phaglas amari men, vadj korr. 3.10.1968 pala mizmeri, 6. časongo. Gelem ando foro taj sar avos khere, khetane našlem eke autovosa. Mure punresko kokalo phagjilas. 6 šon Graz, ando nasvalengo kher pašljuvos. Te ande kodi vreme muri romnji romes las. Kana me ando nasvalengo kher pelem, vi e romnji andre pelas ando nasvalengo kher 4 šon. Mure šavora sa avri sas, dine le romende. Pala1 4 šon khere avilas, taj las peske palpale peske anglune romes. Mande či phirelas ando nasvalengo kher, bisterdas man, sar kana bistres mules. či bunujas manca. šudas ma, sar kana mules kotar. Pala šov šon khere avilem. Muri romnji či kamelas khere te mukel te asav. Me khatar lcodi vreme avri šudem la anda jilo, či me bunujas lasa. Anda 1' šavora ašilem lasa. Taj vi kodi kaj bango simas. Banges kaj žanglemas te žav? Inke feder andral xalas man e xolji. Butivar kana leg feder xos, pe la dikhos taj ande muri godji delas, hodj so kerdas, e xolji lelas man. Taj šudos mandar o xaben, taj či xos. Aver nas maškar amende sar o xabe, e xolji. Me či žanos pe la laše jakhenca te dikhav, mindig xolajvos pe late. Nas mange ando jilo sar majdinti. De anda mure šavora ertojas lake lake bezexa! Me palpale gindisardem, me taj voj, te merasa, so avela le 5 šavorenca bi kheresko.

Lem ma, gelem paša amende kaj ek gažo. Vorbisardem ma lesa, te biknel mange kheresko than. Vi bikinlas mange 560 m2. Pala kodi gelem kaj o gavesko mujalo, te žutij ame avri, kher te kerav le šavorenge. Le raj khetane bešle, khetane vorbisarde pen. Taj palal jek kurko opre akharde man, pušle mandar, so trubuj man. Me manglem lendar so, kaj ek kheresko keripe sa trubuj. Taj lem ma Devleske anavesa, paše xutjildem, kaj o kheresko keripe mure šavorenca. I romnji phirelas te anel amaro xaben, so te xan. Sas amen taj xasas so šaj, sar čoro manuš. Butivar sas, vi šuko manro si te xasas. De anda kodi maj dur kerasas o kher. Phares phares opre pelem le kheresa. Vi ando jivendesko šon, ando decemberesko šon keros o kher. Sa či žanglem te kerav les. Gata kerdem čorivanes jek soba, kaj šaj cirda man mure šavorenca. Me kerdem kaj o kher vi xajing, t'avel ame paji. Gata naštig kerdem či kodi. Pelas man kado čorimo, so akana si man mure punresa, sar čore manušendar, so anda vast avri perel. Ando nevo kher šutam purane mesali, patura, skamina, bov, so šaj. Ando baro kher maj feder resasas. Sas amen vi kaj amare gadora šaj šuvasas. Kerdem amenge, kaj amare kaštora šuvasas. Kerdem amenge bar, kaj e romnji šaj šol peske zelenimata. Luludjangi bar.

Jekvar feri mulas le Ludwigoski romnji. Palal, pala lako meripe, pe 1' trin šon, o Ludwig andas peske anda gav, eka romnja. (...) Kodi romnji mura romnjasa sas ando Hitleresko astaripe. Kade kodi romnji opre rodas mura romnja. Kana dikhline mura romnja, lošajlas pe. (...)

Ek šukar djes muri romnji ando nasvalengo kher pelas. Milajesko agor, 1. sept. 1973. Ek mija, injašel-eftavardeš taj trin. Andre pelas, lake love me lem ando vast. Me la Franciska bišaldem te kinel penge te xan. E šej na te gelas te kinel andre. šutas o punro kaj o lubihari. Me žukaros la ša, de kodi či avilas maj but khere. Gelem kaj laki dej ando nasvalengo kher. Phendem lake, e šej naj-li khere. Oj, sigeder žanelas sar me. Ašilem le štare šavenca. O baro šavo vo kodo šutas o punro. Ašilem trine šavorenca. Kodolen pale le raj ingerde mandar pa lengo dako merimo. 12. (sept.) žos kaj muri romnji. Sar me žos opre late, te dikhav la aba, oj muli sas. Akana o Gusti čoro ašilas peske.

Kana muri romnji mulas, mure šavoren, ando 28. sept., pe tomna, ligerdine mandar le čore šavorenge raja ando čorengo kher. Akana o čoro phuro Gusti ašilas peske čorivan(es), ando baro veš.

Naj man, kon anel mange paji, kon kerel mange kašt. Sa me si te kerav korkoro. Maj but nasvalo sim sar sasto. Naj man khonik. Le Rom keren manca so kamen. Naj, ko opre astarel vas mange. Muro manro korkoro si te rodav. Man či žutij khonik. Te trubul man paji, si te pokjinav len. Avri čoren man. Pe mande aven te maren man. Me kodi gindisardem, biknav o kher, žav mange kotar. Kinav mange cigneder kher, taj kinav mange Motorrad, Moped, taj rodav muro marno, meg trajij. Jekvar avla muri vreme te mero.

Muro kedvešo phral Mozes ži khate sas mure trajosko drom. Maj dur či žanav akana tuke te iskirij pra mande. Te trajija ži o kaver berš dureder, šaj pisinav tuke. Hatjares man? O Borzo mulas.

Te žutij tut o Del tjira romnjasa khetane, but, but bersa. Sastimasa, zorasa

Tjiro lašo amal Gusti.

Wien, 22. IV. 1974, Trajosko drom.

Szendrei Gusztáv

Szöveggyyűjtemény formájában Dieter Halwachs, az osztrák lovári cigány dialektust kutató csoport vezetője a Romano Centro Egyesülettel és cigány lappal együttműködésben jelentette meg.

A szövegeket M. H. Heinshink gyűjtötte össze, lejegyezte P. Czeh, Ch. Fennesz-Juhász és M. H. Heinshink.

„So e phure inke kiravenas”

Varikana nas ek Rom, kon či rakhelas e borzos, na. Tradenas e vurdonenca, efta, oxto vurdona, brekenca taj bare vurdonenca. Taj kana sas katkake o parto, pe kaki rig sas o parto, taj dikhenas po parto vidjig aj dikhenas eksemo čar, o eso avelas aba, sar khas aba, dikhenas i kirara, taj aba vi rakhlesas les. Taj kodo naj čačo, so varikana phenenas, hod e Rom avri xan e borzon, naj kodo čačimo. Ke eg borzo po oxton, dešudujen taj kodola pale sako oxto taj dešudujen anen pi luma, na. Atunči kadej sas, e Rom či xanas les andi bokh, ke kodo čačes kadej sas, sar kana e gaže xan e čigerici, -ašta, so xan inke -, sapen xan, atunči xan e kakale žamben, na, taj inke e raken, taj žanel o Del so, e kiran, kukoj kiran, na. No taj andi paramiča sako dujto Rom xalas e bugares, ke mindig o bugari ande masij ando xabe! Ando xabe sa sogodi šaj xal o manuš, feri si te žanel vi kodo sar, mevi i maj mirgošo buraca šaj xas. Taj si hundertprozentig, hod meren šel žene prej la. Te si te žanes avri te kiraves la taj o paji te šores avri, o angluno taj v'o dujto, fajma vi o trito inke. Taj atunči ašol e Zellulose, taj kodi andi djomra butjazij, na?!

E borzos pale či pekenas les, šoha či pekle les. Peko naj lašo! Na! Feri zumasa, taj gelva gombi šonas opre pi zumi. Aj kadej sas, šun:

O borzo mindig muro papu grižijas. I borzoski butji mindig e murš kerenas, šoha žuvli, igen cerra sas kodo, kana i žuvli žanelas e borzos te kerel. Taj či mukenas e murš, na. Grižinas les taj opral šinen les opre, ke opral-i leske bukora taj jilora, sa opral-i. Taj len kodo sa taj grižin les taj šuden o aver, taj atunči katkake kirol i zumi, no akan kadej si te avel o borzo grižime sar kaj patrin. Tista, tista užo, grižime, naj slobodo te hatjares šor, – ke vi tut si šor, na. Taj tele te randesa tu, kadej san sar o lašo borzo, muro Kalman sas kade taj phenos leske: „Akan san laso borzo, kiravav tu!” – Jo, taj atunči kirol o paji, mukes te kirol mišto, šudes ande purum, atunči šudes ande kuko piperi taj šudes ande baberlevevo, atunči šudes ande eksemo lon taj puro, jo. Taj les e borzos, intrego sar so si, grižime vi leske purnora sas grižime, les les taj šos šukares opral, pharrades, putres les, putres les kadej opre, jo, taj šos les ande andi zumi. Taj šos opral inke o zečigo, du, trin katargodi, ja, taj mukes lokes, lokes, lokes te kirol. Ek trin fertali laso caso. Atunči les bare krumpli, lungi krumpli, lungi, bare krumpli, taj užares le taj e krumpli šingres lungones ande, na štar ekošo, lungo, kebor i krumpla si, kebor šines i krumpla vidjig, de te seletura keres. Taj atunči maj palal šudes ande e gelva gombi, so šingerdan kadej najenca, kana bare roti si, e čače gelva gombi, so po kopači si. Taj cirdes le kadej vidjig, šingres les vastesa opre, šos vi kodola opre. Taj atunči keres eksemo lolo rantaši taj šudes ande šut, so si e papriki ande, žanes, kacavo šut, na kacavo šut kaj šelati keres. Kacavo šut kaj ande si e papriki, taj kodolesa rantis taj šos opre, sigo opre, taj cirdes i piri pi rig taj šos opre i xib, taj mukes kodo te tordjol ek dopas časo.

No, taj atunči šaj šos la pi mesala i piri taj lel peske sako. E borzos avri lel i dej vaj i šej vaj i mami taj fertajlij les, na, šingrel les, ke sako feri ek falato kapij. Uni kamel feri o čam te zumavel, uni feri e pulpa, o purnoro kamel te xal. Muro papu pale o čiken kamelas te xal. Atunči šaj xas i zumi. Kacave zuma muro papu kusa laboša šolas le po muj. Kaj kodi luma? Xalas la o Hitler!

Ceija Stojka

A 27–35. oldalakon szereplő fotók Molnár Zoltán alkotásai, amelyek 2005. december 28-ig az

Olof Palme Házban (Budapest, XIV., Olof Palme sétány 1.) tekinthetők meg.