Dromeski ginadyi Riporto

Ande le bashajipesko phanglyipe

Romani Cerha 2005

Lashe thaneste tordyol e Romani Cerha, inke vi atunchi, dúr te si khatar andre shaj zhas po Niso. Maj feder ratyes, palpale te zhasa, opre perindos zhanel zurales dúr tavel, pala intrego dyesesko pizdipe, voja, thaj pala but koncerta. Thaj akarkon sikavel: sar nachontar le dyesa thaj khetanes aven so pordal trejisardam, kade kerdyol sar andre zhasa po jekh maj cino, avri te zhasa pale po jekh maj lungoj o drom.

Chaches, hoj e cerha pe lashe thanestej, vi ando lasho malipe, devorta pasha Lumako Bashajipáslo podo, kaj anglal den, khatar unyi prevakerdo vi pordal xuttyel pe jekh cino loshako bashajipe. Le Vlaxicko Mahala Rai Bashajipebanda, saven aba palpale ande pe le Romane Cerhasko podo, kaj anglal den, thaj vi akanak zhanglas zhi kaj o agor opre te bararel e voja. Kadi keren kaverfales maj but zhéne vi andar o publikumo: pala bare lumake bashajipasle koncerta kathe shaj losaran, shaj milnosaren ande pende maj bares kadi voja, maj cines ando maj tangutni kruja, ande maj lashi voja, thaj maj butivar maj bara dinamikasa, agrutnes opre mekhles ando transo akhardo ritmusande, le jiles-duhes ravnisardo gilyango dilyaripe.

Majfeder o paluno dyes kerdyilas lasho – shajke, hoj na sako dyeseskes ande kadi vi le brisindes sas jekh cini grízha, savo peski maj bute bersengi tradícija bisterdes, akanak na pe le festivalesko angluno dyes das, ba po paluno. Kade apol nas voja khanyikas maj dúr te zhal, le jekhaveres opre parude bashajipebande pale anglunes grizhinaspe pala kode, hoj inke vi najisarde tavas anda andre phandajime.

Anglunes a Técsővaki Bashajipobanda ustyilas opre. Ande karpataljaicke bashavistengo bashajipo man majfeder e khetanes khelimosko vortipe khutyildas. Le máramaroseske romane, ungrike, vlaxicke, rusine bashajipasle tradícijengo hamisajvipe shajke o but khetanes bashajipo ravnisardas-uzhardas pe kasavo tele uzhardo hamisajvipe. Lavuta, dulmutani, ande angalyi inkerdo cimbalmo, khochakasli harmonika: maj hoj na múzeumoj. Voj o bashajipe, o prevakeripo? Zhi tela soste shudres precíznoj, tatyutnes chachoj – kadi shaj phenen pala leste. O doboso – bari doba, opral khurde cintejarenca) ande pesko muj inkerdo kerdi matériaslo lapocskasa a plonkasa kasave gilya flujeril, hoj o manush majna opre assadas khatar o baxtalipe, thaj khatar o dikhipe, ke chi jekh cines chi dicholas, so del avri kado unyivar bijakhutnes kucime unyivar kusindes brigaslo glaso.

Andar e szlovákicko Kokavakere Lavutarengo opre ustyajimo po bibaxt numa kotora shundom – pe kaver thaneste kikidasman e bútji, thaj o opre ashunipe. Nas ushoro te shindyuven khatar e Janka Sendrej gilyabaricako jagutni thaj dinamikacija sikado karaktero, chi tena vorbisaras pala lako glaso. Kon shundela, kodalen ando dyi pestar astardas, po trupo pale zurales miskhisardas e szlovakicko tradícionalno romano bashajipo kheldo bandako programo.

Zhi pe kadi ratyi kerdyilas, pe bi cerhaslo podo, kaj anglal den, chi shundyolas o bashajipo, thaj kon ashle, pe kodala, zór das o „akanak vaj chikana” pogano hatyaripe, (vi anda kadi ashle), káde apol andre shudepe ande varesave cerhasko paluno programo. Ame, e Romani Cerha zurales maskhar themutne kollektívake manusha, bi chi soski koordinácija bi vokso kode phendam, hoj kollektívnes bistruvas ame pala amende. Amaro zor dinipe pala kadi le opre ustyade bashajipo bandengo bi pesa astardo prjodukcija nastig shaj tradino po diadalo.

Kathe sas andojekh a macedóniako Picikato Brass Band (lengo anav na pe cini Kata, ba – khatar e xarkomara chi zhukardes – po malajipe shaj sikavel) Anda le balkanicko republic angluno fóro, anda Szkpojé, maj precíznes kadaleske numa romenca beshlo Sutka anavaslo, but zhenutno avrutnofóro avile. Inke maj prezícnes: jekh cines kothar, jekh cines pale khatar kavera fórura, kaj vaj von, vaj lenge phure ande kasave fale xarkhombande khelenas.

Pala terne, bishe bersenge manusha si vorba, kon zurales sityarde virtuózake sikade pen po podo, kaj anglal den. Sa kheral andre pengo bashajipesko intsrumentongo zhanimo, von sityarde pen, thaj po jekh maj but rutinosa. Lengo direktoro ashardes vorbijas pala kode, hoj aktora sas andek filmo, thaj pala lengo CD-vo, pala soste kavera thanenge koncerta avile. Ande lenge tunyariko vunete gada, po galléro súdo jekfalo rangutno violinkillyasa po angluno dikhipe cines sigorno impresszije sikade, ba chi trubusardas butaig te zhukaren, hoj opre te khoxaven pe kadi, thaj leske te nashen la bútjake dyesoske. Lengo unyi khelipe – jekh duj pinzhardi gilyi anda Kusturica lenija - e Mozartesko Türkinicko shuvipesko chachikanes virtuózo opre bútjaripe – unyes kode sikadas, hoj o publikumo andre trubul te xokhaven. Nas bida chi kado, numa maj feder pélas, kana penge bashajipesa kadale ustyajimaske plajutnes abavutno vojaslo leske vadnosaripesa glasosarde amen po jekh maj tromutnes. Thaj soski bichachutnij, soski nasul si e zhelya! Inke sar zhalas e ratyi, ando cino buso trubusardas te beshas, te zhas khere, tela soste ame shaj kerdam amari voja maj dúr, baren te pas cine, thaj xurdes line andre o ajero anda intimno para -thuv.

Le Martin Lubenoves thaj leske bandas das anglal e Marina, kon bútji kerdas po programo. Len aba jekh dosta mistes butji kerdo publikumo pelas, ba vi kode bútji, hoj e jag inke po maj baro te ustyavel zhi kaj so reslas. Si kasave koncerta, so pordal trejisardam: kana nachontar, pe kodo minuto zór del po manush o pachutnipe. Sar losarav me pe kado, uzhes palpale te gindij pe leste mange? Ashola vareso andar le momentuma ande kode, hoj sosko misto sas? Chachipe sas le szófiaicko axtom harmonikases, kana kode phendas (dikh o vorbipe), hoj le majlashe bashavistenca laspes krujal. Von pale – kadi aba me phenav – jekh bipattyamnes sityarde, thaj milnosardo bashavistes len krujal. O Lubenov kasavoj, sar jekh pedon sityardo, kon shukares, pachutnes peste guglosardas, thaj kade phagerdas andre pesko bashajipesko isntrumento. Vaj majfeder vrazhisardas, po trejo ustyadas len? Sogodi zhanel, thaj gataj, pharoj pala leste kaver te phenen. Thaj vi le maj but zhéne: zhanado opre cirdipesa, thaj le maj anglune gilya te ushoren opre vazdajvutno palpale reslipo ope parudes si virtuóza, thaj khelenpe amare hatyaripenca. Maj pashutnes shajke pe le Lumako Bashajipesko Podo, kaj khelen, shaj rakhadyuvas lenca – kon zhanel?

Thaj inke chi akanak chi nachilas o dyes. Palal si - bahoj palal: anglal amende! – e Macedonicko khelimasko kheresko porgramo, saves a Juhász Miczura Mónikasa zurardi Besh o droM tradas tele. Ande patyiv surrosardo „khelimokher” vorba akanak ande „tombolda” hatyaripe shaj hatyaren. Kas te miskhijpes, katka-kutka te ustyavel sas than, kodo shajke, hoj sar le macedonicke kerdas kadi, ba hoj sar pesko opre slobodisaripesko pivátno grado sikadas, kade pelas andre ando univerzálno huralipe, kode fixoj. Chi darade pen le shave (thaj Micu - vaj Mitsou, sar ande kavera thema, thaj pala lake opre linajimata pinzharenla). Khatar le bashajipeski banda sikhles zurardi, chi kana chi bukhalyrdo tufanipe pesa inkerdo sas. Kade apol zelisardes lam sama, hoj chi len sama chi pe amende. Thaj chi ame pe amende – shaj shudamas pasha leste, kanak kaj o pasha leste shuvipe, thaj kaj o linipe phirdosas amari gódyi. Ba chi kode chi zhanglam opre te gindisaras, hoj kado intrego varekana vi shaj nachol. Pala kode nachilas, sartena – pe jekh maj névo bers.

Kovácsy Tibor

Téle boldasles: Lakatos Elza

Foto: Sándor Kata